حامی‌پروری به تضاد طبقاتی دامن زد

دکتر فریبرز رییس دانا
دکتر فریبرز رییس‌دانا تحلیل‌گر مباحث اقتصاد سیاسی

همان‭ ‬سیاست‭ ‬هایی‭ ‬که‭ ‬تاکنون‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬اداره‭ ‬کرده‌اند‭ ‬‭ ‬این‌روزها‭ ‬‬نتایج‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬تورم،‭ ‬افزایش‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬و‭ ‬کاهش‭ ‬ارزش‭ ‬پول‭ ‬ملی‭ ‬نمودی‭ ‬آشکار‭ ‬داشته‭ ‬است‭. ‬

چه‌دلایلی‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬تا‭ ‬این‭ ‬آثار‭ ‬مخرب‭ ‬وضعیت‭ ‬کشور‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬مشکل‭ ‬کند؟‭ ‬‬

دکتر‭ ‬فریبررز‭ ‬رییس‌دانا‭ ‬اقتصاددان‭ ‬مستقل‭ ‬و پژوهش‌گر در گفت‌وگو با سردبیر ماهنامه سفر‭ ‬تاکید‭ ‬دارد؛

تا‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬سیاست‭ ‬انتخاب‭ ‬مدیریت‌ها‭ ‬بر‭ ‬مبنای‭ ‬حامی‌پروری‭ ‬و‭ ‬حمایت‭ ‬از‭ ‬منافع‭ ‬گروهی‭ ‬خاص‭ ‬تدوین‭ ‬شود،‭ ‬نمی‌توان‭ ‬به‭ ‬اصلاح‭ ‬ساختاری‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬امیدوار‭ ‬بود‭.  ‬

موضوعات‭ ‬نوسانات‭ ‬نامتعارف‭ ‬نرخ‭ ‬ارز،‭ ‬تورم‭ ‬و‭ ‬کاهش‭ ‬ارزش‭ ‬پول‭ ‬ملی،‭ ‬دغدغه‭ ‬امروز‭ ‬مردم‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬

در‭ ‬روابط‭ ‬بین‌الملل‭ ‬نیز‭ ‬تنش‌هایی‭ ‬بین‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬ابهام‭ ‬در‭ ‬تجارت‭ ‬با‭ ‬اروپا،‭ ‬به‭ ‬سبب‭ ‬خروج‭ ‬آمریکا‭ ‬از‭ ‬برجام،‭ ‬

متغیرهایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬می‌توانند‭ ‬بر‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬تاثیر‭ ‬بگذارند‭. ‬چه‭ ‬تحلیلی‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬کنونی‭ ‬ارایه‭ ‬می‌دهید؟‭   ‬

از‭ ‬زمان‭ ‬شروع‭ ‬تحریم‏‌ها‭ ‬و‭ ‬تهدید‭ ‬به‭ ‬محروم‭ ‬کردن‭ ‬ایران‭ ‬از‭ ‬درآمدهای‭ ‬نفتی،‭ ‬‭ ‬کارگزاران‭ ‬اصلی‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران،‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬انتظارات‭ ‬تورمی‭ ‬و‭ ‬هراس،‭ ‬خیلی‭ ‬زود‭ ‬به‭ ‬سراغ‭ ‬خرید‭ ‬ارز‭ ‬رفتند که در پی آن نرخ ارز بالا رفت.

 ‬به‭ ‬طور‭ ‬مشخص،‭ ‬همین‌ها‭ ‬بودند‭ ‬که‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬ضعیف‭ ‬و‭ ‬دست‭ ‬آخر‭ ‬تخریب‭ ‬کردند‭. ‬

دولت‭ ‬نیز‭ ‬کاری‭ ‬برای‭ ‬رفع‭ ‬این‭ ‬مشکل‭ ‬انجام‭ ‬نداد‭. ‬

گران‭ ‬شدن‭ ‬ارز‭ ‬تا‭ ‬حدی‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬سود‭ ‬دولت‭ ‬است‭. ‬

درست‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬گرانی،‏‭ ‬هزینه‏‌های‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬بالا‭ ‬می‏‌برد‭ ‬ولی‭ ‬نه‭ ‬به‭ ‬اندازه‭ ‬درآمدهای‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬گران‌فروشی‭ ‬ارز‭. ‬

دولت‭ ‬کنونی،‭ ‬دولتی‭ ‬است‭ ‬سودمحور‭ ‬و‭ ‬سودبر‭! ‬

در‭ ‬اصل‭ ‬این‭ ‬دولت،‭ ‬همانند‭ ‬بخش‭ ‬خصوصی‭ ‬کار‭ ‬می‏‌‌کند‭ ‬مهارگر‭ ‬و‭ ‬هدایت‌گر،‭ ‬رودرروی‭ ‬آن‭ ‬نیست‭ ‬بلکه‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬رقیب‭ ‬آن‭ ‬است‭. ‬

مذاکراتی‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬ترامپ‭ ‬با‭ ‬درج‭ ‬برخی‭ ‬حرف‌ها‭ ‬در‭ ‬تویتر‭ ‬خود‭ ‬این‭ ‬پیام‭ ‬را‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬رفتار‭ ‬ایران‭ ‬تغییر‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬

بنابراین‭ ‬راه‭ ‬برای‭ ‬عادی‌سازی‭ ‬روابط‭ ‬تجاری‭ ‬باز‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬البته‭ ‬دولت‭ ‬با‭ ‬اروپا‭ ‬بیشتر‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬خواهد‭ ‬بود.

‭ ‬هرچند‭ ‬فرانسوی‌ها‭ ‬بارها‭ ‬با‭ ‬ایران‭ ‬خلف‭ ‬وعده‭ ‬کرده‌اند‭ ‬و‭ ‬رفتارشان‭ ‬با‭ ‬ایران‭ ‬خفت‌بار‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬

هم‭ ‬در‭ ‬پارس‭ ‬جنوبی‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬خودروسازی‭ ‬و‭ ‬خرید‭ ‬هواپیما‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬کرده‌اند‭

‬و‭ ‬وزیر‭ ‬راه‌و‭ ‬شهرسازی‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬خضوع‭ ‬در‭ ‬برابر‭ ‬فرانسوی‌ها‭ ‬کوتاه‭ ‬آمده‭ ‬است‭!‬

مشکل‭ ‬اصلی‭ ‬اقتصادی‭ ‬ایران،‭ ‬بال‭ ‬گرفتن‭ ‬تضاد‭ ‬طبقاتی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬طی‭ ‬آن‭ ‬لایه‌های‭ ‬پایینی‭ ‬جامعه‭ ‬از‭ ‬رفاه‭ ‬و‭ ‬رشد‭ ‬محروم‭ ‬مانده‌اند،

اقتصاد‭ ‬یک‭ ‬علم‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬جایی‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬گرایش‌هایی‭ ‬میان‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬باشد.

‬اما‭ ‬آن‭ ‬چه‭ ‬که‭ ‬استنباط‭ ‬می‌شود‭ ‬مبانی‭ ‬علمی‭ ‬اقتصاد‭ ‬در‭ ‬سیاست‌گذاری‌ها‭ ‬چندان‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬قرار‭ ‬نگرفته‭ ‬که‭ ‬این‌چنین‭ ‬اقتصاد‭ ‬ما‭ ‬دچار‭ ‬تلاطم‭ ‬شده‭ ‬است.

‬به‭ ‬نظر‭ ‬شما‭ ‬چه‭ ‬دلایلی‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬ایران‭ ‬از‭ ‬چرخه‭ ‬تصمیم‏گیری‏های‭ ‬اقتصادی‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬صحیح‭ ‬دور‭ ‬مانده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬تعبیری‭ ‬در‭ ‬بهبود‭ ‬شرایط‭ ‬مداخله‭ ‬ندارند؟

علم‭ ‬اقتصاد‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬که‭ ‬لازم‭ ‬است‭ ‬نتایح‭ ‬قاطعی‭ ‬بدهد‭ ‬و‭ ‬مانند‭ ‬علوم‭ ‬طبیعی‭ ‬باشد،‭ ‬علم‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬آن‭ ‬اقتصاددانانی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬محور‭ ‬کار‭ ‬می‌کنند‭ ‬عالم‭ ‬نیستند.

‬به‭ ‬گمان‭ ‬من‭ ‬هر‭ ‬دوی‭ ‬این‭ ‬عوامل‭ ‬وجود‭ ‬دارد.

‬یعنی‭ ‬هم‭ ‬اقتصاد‭ ‬چونان‭ ‬شاخه‌ای‭ ‬از‭ ‬علم‭ ‬اجتماع،‭ ‬علم‭ ‬طبیعی‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬معنا‭ ‬«عالم»‭ ‬نیستند.

‬اقتصاد‭ ‬به‭ ‬مثابه‭ ‬علم‭ ‬فیزیک‭ ‬نیست.

‬علوم‭ ‬اجتماعی‭ ‬با‭ ‬تقریب‭ ‬همراه‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬شما‭ ‬داده‌ای‭ ‬را‭ ‬تعریف‭ ‬کنید‭ ‬و‭ ‬قاطعانه‭ ‬ستانده‌ای‭ ‬را‭ ‬انتظار‭ ‬داشته‭ ‬باشید‭ ‬اتفاق‭ ‬نمی‌افتد.

‬در‭ ‬اقتصاد‭ ‬و‭ ‬جامعه‭ ‬وقایع‭ ‬در‭ ‬کلیت‭ ‬آن‭ ‬مطرح‭ ‬می‌شود.

اما‭ ‬می‌توان‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬کنونی‭ ‬چنین‭ ‬استنباط‭ ‬کرد‭ ‬اقتصاددانانی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬حاکمیت‭ ‬کار‭ ‬می‌کنند‭ ‬به‭ ‬قدر‭ ‬کافی‭ ‬عالم‭ ‬نیستند.

‬وقایع‭ ‬اقتصادی‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬ستیزهای‭ ‬طبقاتی‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد.

‬دولت‌ها‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬کلی‭ ‬بر‭ ‬بنیاد‭ ‬منافع‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬اجتماعی‭ ‬خاصی‭ ‬به‭ ‬فعالیت‭ ‬می‌پردازند؛

‬البته‭ ‬امکان‭ ‬بی‌طرف‭ ‬ماندن‭ ‬دولت‌ها‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬برای‭ ‬همیشه‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬صحنه‌ها.

‬دولت‭ ‬حسن‭ ‬روحانی‭ ‬طرفدار‭ ‬سرمایه‌داری‭ ‬مالی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بارها‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬اثبات‭ ‬رسانده‭ ‬است.

‬جهانگیری‭ ‬با‭ ‬تمام‭ ‬وجود‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬بانکی‭ ‬و‭ ‬سرمایه‌داری‭ ‬مالی‭ ‬حمایت‭ ‬می‌کند.

‬دولت‭ ‬احمدی‌نژاد‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬ماهیت‭ ‬خود‭ ‬چنین‭ ‬بود‭ ‬یعنی‭ ‬گرایشی‭ ‬به‭ ‬جناحی‭ ‬در‭ ‬سرمایه‭ ‬داشت.

‬در‭ ‬دوره‌های‭ ‬رونق،‭ ‬ثروتمندان‭ ‬و‭ ‬لایه‌های‭ ‬بالای‭ ‬جامعه‭ ‬ثروتمند‭ ‬شدند.

ما‭ ‬در‭ ‬اقتصاد‭ ‬الاکلنگی‭ ‬زندگی‭ ‬می‌کنیم‭. ‬دو‭ ‬سر‭ ‬الاکلنگ‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬یکی‭ ‬تورم‭ ‬و‭ ‬دیگری‭ ‬بیکاری‭ ‬است. ‬

‭ ‬اگر‭ ‬بخواهیم‭ ‬الگویی‭ ‬برای‭ ‬توسعه‭ ‬اقتصادی‭ ‬کشور‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬بگیریم‭ ‬و‭ ‬روش‏‌هایی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬ببریم‭ ‬

که‭ ‬شاخص‌های‭ ‬بومی‭ ‬ایران‭  ‬در‭ ‬آن‭ ‬مد‭ ‬نظر‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬باشد،‭ ‬این‭ ‬الگو‭ ‬چه‭ ‬خواهد‭ ‬بود؟‭ ‬

اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬بدون‭ ‬عدالت‭ ‬اجتماعی‭ ‬جلو‭ ‬نخواهد‭ ‬رفت.

‬تا‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬سرنوشت‭ ‬سرمایه‌ها‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬گروه‌های‭ ‬انحصارگر‭ ‬محدودی‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬سلیقه‌های‭ ‬نهادینه‭ ‬شده‌ی‌‭ ‬ضدتولیدی‭ ‬و‭ ‬ضد‭ ‬توسعه‌ی‭ ‬پایدار‭ ‬و‭ ‬اطمینان‌بخش‭ ‬را‭ ‬دارند،‭ ‬

اقتصاد‭ ‬التیام‭ ‬پیدا‭ ‬نخواهد‭ ‬کرد.

‬انحصار‭ ‬سرمایه‌ها‭ ‬در‭ ‬دست‭ ‬چه‭ ‬کسانی‭ ‬است؟‭ ‬چه‭ ‬گروه‌ها‭ ‬یا‭ ‬نهادهایی‭ ‬هدایت‌گر‭ ‬سرمایه‌ها‭ ‬هستند؟

معتقدم‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬شکل‭ ‬رها‭ ‬کردن‭ ‬اقتصاد،‭ ‬به‭ ‬نفع‭ ‬توسعه‭ ‬ماندگار‭ ‬و‭ ‬رشد‭ ‬بادوام‭ ‬نخواهد‭ ‬بود.

‬این‭ ‬اقتصاد‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬ساختاری‭ ‬دگرگون‭ ‬شود‭.

‬از‭ ‬چیزی‭ ‬صحبت‭ ‬می‌کنیم‭ ‬که‭ ‬الگویی‭ ‬با‭ ‬عنوان‭ ‬بازتوزیع‭ ‬ثروت‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬رشد‭ ‬Redistribution with growth‭ ‬است.

‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬که‭ ‬ثروت‌های‭ ‬بسیار‭ ‬کلان‭ ‬و‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬انباشت‭ ‬شده‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬شکل‌های‭ ‬مختلف‭ ‬

از‭ ‬طریق‭ ‬مالیات‌ها‭ ‬و‭ ‬مصادره‭ ‬دارایی‌های‭ ‬مفسدانه‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬فعالیت‌های‭  ‬تولیدی‭ ‬و‭  ‬فعالیت‌های‭ ‬اشتغال‌زا‭ ‬هدایت‭ ‬بشوند.

‬نمی‌گویم‭ ‬با‭ ‬رابین‌هود‭ ‬بازی‭ ‬این‭ ‬دارایی‌ها‭ ‬را‭ ‬سر‭ ‬سفره‭ ‬خرج‭ ‬کنیم.

‬این‭ ‬منابع‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬تولید‭ ‬به‌کار‭ ‬گرفته‭ ‬شوند.

‬نمی‌گویم‭ ‬می‌توانیم‭ ‬کاملا‭ ‬در‭ ‬کوتاه‌مدت‭ ‬از‭ ‬سلطه‭ ‬سرمایه‌ی‭ ‬جهانی‭ ‬جدا‭ ‬و‭ ‬گسسته‭ ‬شویم،‭

نرخ ارز. ‬اما‭ ‬می‌گویم‭ ‬می‌توانیم‭ ‬از‭ ‬اقتدار‭ ‬و‭ ‬استقلال‭ ‬با‭ ‬تکیه‭ ‬بر‭ ‬هم‌یاری‭ ‬ماندگار‭  ‬برخوردار‭ ‬باشیم‭ ‬و‭ ‬سایه‌‭ ‬شوم‭ ‬سلطه‌ی‭ ‬دلار‭ ‬و نرخ ارز را‭ ‬کم‭ ‬کنیم‭.‬

آیا‭ ‬دولتی‭ ‬که‭ ‬خود‭ ‬هدایت‌گر‭ ‬موضوعات‭ ‬اقتصادی‭ ‬است‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬اصلاح‭ ‬ساختاری‭ ‬تن‭ ‬در‭ ‬بدهد‭ ‬و‭ ‬نیروهای‭ ‬دیگری‭ ‬را‭ ‬جایگزین‭ ‬کند؟‭ ‬

به‭ ‬نظر‭ ‬شما‭ ‬آیا‭ ‬بحث‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تعویض‭ ‬کابینه‭ ‬و‭ ‬وزیران‭ ‬مطرح‭ ‬است،‭ ‬راه‭ ‬حل‭ ‬درستی‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬ترمیم‭ ‬اقتصاد‭ ‬است؟‭     ‬

‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬جایگاهی‭ ‬نیستم‭ ‬که‭ ‬توصیه‌ای‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬دولت‭ ‬داشته‭ ‬باشم‭. ‬زیرا‭ ‬این‭ ‬دولت‭ ‬محدودبین‭ ‬است.

‬مطلقا‭ ‬حرف‌های‭ ‬ما‭ ‬را‭ ‬نمی‌شنود‭. ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬باید‭ ‬بتواند‭ ‬مسیرش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬منافع‭ ‬مردم‭ ‬حرکت‭ ‬بدهد‭ ‬و‭ ‬دولت‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مسیر‭ ‬نیست.

‬با‭ ‬عوض‭ ‬کردن‭ ‬چند‭ ‬وزیر،‭ ‬تغییری‭ ‬در‭ ‬وضعیت‭ ‬حاصل‭ ‬نخواهد‭ ‬شد‭. ‬کما‭ ‬این‌که‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬حال‭ ‬هم‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬تغییری‭ ‬ایجاد‭ ‬نشده‭ ‬است.

‬«بازتوزیع‭ ‬ثروت‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬رشد»‭ ‬نظریه‌ای‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬۷۰‭ ‬و‭ ‬۸۰‭ ‬هم‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬مطرح‭ ‬می‌شد.

‬حتی‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬ا‌ز‭ ‬سوی‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬رادیکال‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جهانی‌سازی‭ ‬و‭ ‬تهاجم‭ ‬سرمایه‭ ‬این‭ ‬سیاست‭ ‬نادیده‭ ‬گرفته‭ ‬شد.

‬تا‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬دولت‌مردان‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬حلقه‌های‭ ‬محدود‭ ‬خودی‭ ‬و‭ ‬محافظه‌کار‭ ‬انتخاب‭ ‬می‌شوند،‭ ‬هیچ‭ ‬تغییری‭ ‬ایجاد‭ ‬نخواهد‭ ‬شد‭.   ‬

‬این‭ ‬در‭ ‬حالی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬همین‭ ‬بحران‭ ‬مالی‭ ‬یقه‭ ‬آمریکا‭ ‬را‭ ‬گرفته‭ ‬بود.

‬چون‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬انباشت‌شده‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬تولید‭ ‬وارد‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬قوه‭ ‬خرید‭ ‬کافی‭ ‬نبود،‭

‬سرمایه‌داران‭ ‬دخل‭ ‬طبقه‭ ‬کارگر‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬عادی‭ ‬را‭ ‬آورده‭ ‬بودند!

‬بهره‌وری‭ ‬و‭ ‬کارایی‭ ‬اقتصاد‭ ‬بسیار‭ ‬سریع‌تر‭ ‬از‭ ‬دستمزدها‭ ‬رشد‭ ‬کرده‭ ‬بود.

‬این‭ ‬بهره‌وری،‭ ‬سود‭ ‬بود. ‬آن‭ ‬سود،‭ ‬دستمزدهای‭ ‬قوی‭ ‬را‭ ‬پشتوانه‭ ‬نداشت‭ ‬تا‭ ‬این‭ ‬کالاها‭ ‬خریداری‭ ‬شود.

‬بنابراین‭ ‬سرمایه‌های‭ ‬انباشت‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬سودها‭  ‬به‭ ‬بخش‭ ‬مالی‭ ‬گرایش‭ ‬پیدا‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬وارد‭ ‬بانک‌ها‭ ‬و‭ ‬موسسات‭ ‬مالی‭ ‬شد.

‬در‭ ‬بخش‭ ‬مالی،‭ ‬با‭ ‬وام‌دادن‭ ‬سود‭ ‬می‌برند‭ ‬و‭ ‬سپرده‭ ‬گرفتند.

‬برای‭ ‬وام‭ ‬دادن‭ ‬وثیقه‭ ‬می‌خواهند‭…

متن کامل این مطلب را در هفتاد و دومین شماره از ماهنامه سفر بخوانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.