کندوکاو در صفر مرزی

سروش نفیسی

ماکو،‭ ‬شهرستانی‭ ‬در‭ ‬نقطه‭ ‬مرزی‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬گوش‭ ‬گربه‭ ‬نقشه‭ ‬ایران‭ ‬جاذبه‌های‭ ‬نهفته‌ای‭ ‬دارد‭.‌‬ برای‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬ماکو‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬مسیر‭ ‬زمینی‭ ‬که‭ ‬حدود‭ ‬۸۷۵‭ ‬کیلومتر‭ ‬از‭ ‬تهران‭ ‬مسافت‭ ‬دارد‭ ‬می‌توان‭ ‬با‭ ‬قطار‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬هواپیما‭ ‬نیز‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬داشت‭. ‬منتهی‭ ‬با‭ ‬گرانی‌های‭ ‬پیش‌رو،‭ ‬هم‌چنان‭ ‬پیمایش‭ ‬مسیر‭ ‬زمینی‭ ‬با‭ ‬خودرو‭ ‬گزینه‭ ‬اول‭ ‬است‭. ‬سفر‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬یک‭ ‬هفته‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬کردیم‭ ‬تا‭ ‬بتوانیم‭ ‬به‭ ‬همه‭ ‬قسمت‌های‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬سرک‭ ‬بکشیم‭. ‬برای‭ ‬اسکان،‭ ‬تنها‭ ‬هتل‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬که‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬هتل‌های‭ ‬جهانگردی‭ ‬می‌شد‭ ‬انتخاب‭ ‬کردیم‭. ‬هتل‭ ‬جهانگردی‭ ‬ماکو‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬طبقه‭ ‬و‭ ‬حدود‭ ‬۳۰‭ ‬اتاق‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬تقریبا‭ ‬در‭ ‬وسط‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬

گروه‭ ‬با‭ ‬سه‭ ‬خودروی‭ ‬شاسی‌‭ ‬بلند‭ ‬طبق‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬ساعت‭ ‬۴‭ ‬صبح‭ ‬از‭ ‬تهران‭ ‬راه‭ ‬افتادند‭. ‬مسیر‭ ‬تهران‭ ‬به‭ ‬قزوین‭ ‬و‭ ‬تبریز‭ ‬که‭ ‬اتوبان‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬تبریز‭ ‬به‭ ‬ماکو‭ ‬نیز‭ ‬راه‭ ‬تقریبا‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬مسیر‭ ‬دوبانده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬تریلر‌های‭ ‬حمل‭ ‬بار‭ ‬ترانزیت‭ ‬ترکیه‭ ‬و‭ ‬ایران‭ ‬گاهی‭ ‬ترافیک‭ ‬سنگین‭ ‬دارد‭. ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬عدم‭ ‬آشنایی‭ ‬قبلی،‭ ‬این‭ ‬قسمت‭ ‬از‭ ‬مسیر‭ ‬را‭ ‬گروه‭ ‬با‭ ‬احتیاط‭ ‬بیشتری‭ ‬به‭ ‬پیش‭ ‬می‌برد‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬رسیدیم‭. ‬اطلاعاتی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬استان‭ ‬و‭ ‬شهرستان‭ ‬به‌دست‭ ‬آوردیم‭:‬

åاستان‭ ‬آذربایجان‭ ‬غربی‭ ‬در‭ ‬شمال‭ ‬غربی‭ ‬ترین‭ ‬نقطه‭ ‬جغرافیایی‭ ‬ایران‭ ‬واقع‭ ‬شده‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حدود‭ ‬۳۷۴۱۱‭ ‬کیلومتر‭ ‬مربع‭ ‬گستردگی‭ ‬دارد‭. ‬این‭ ‬استان‭ ‬با‭ ‬دارا‭ ‬بودن‭ ‬پیشینه‭ ‬تاریخی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭ ‬غنی‭ ‬و‭ ‬وجود‭ ‬بناهای‭ ‬تاریخی‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مناطق‭ ‬باستانی‭ ‬و‭ ‬تاریخی‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رود‭ ‬که‭ ‬همواره‭ ‬زیستگاه‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬اقوام‭ ‬و‭ ‬فرهنگ‌های‭ ‬گوناگون‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬استان‭ ‬۱۷‭ ‬شهرستان‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬شهر‭ ‬ارومیه‭ ‬در‭ ‬مرکزیت‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬نقشه‭ ‬تقسیمات‭ ‬کشوری‭ ‬ثبت‭ ‬شده‭ ‬است،‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬این‭ ‬استان‭ ‬نیز‭ ‬تحت‭ ‬تاثیر‭ ‬جریان‭ ‬آب‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬مرطوب‭ ‬اقیانوس‭ ‬اطلس‭ ‬و‭ ‬دریای‭ ‬مدیترانه‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭.‬ò

شهر‭ ‬ماکو‭ ‬در‭ ‬۲۷۶‭ ‬کیلومتری‭ ‬شمال‭ ‬شرقی‭ ‬ارومیه‭ ‬پیشینه‭ ‬تاریخی‭ ‬دارد‭. ‬روایت‌هایی،‭ ‬ساکنان‭ ‬قدیمی‭ ‬ماکو‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬سده‭ ‬اول‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬میلاد‭ ‬مسیح‭ ‬مرتبط‭ ‬می‌داند‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬مذهب‭ ‬زرتشتی‭ ‬داشتند‭. ‬این‭ ‬شهر‭ ‬را‭ ‬ماغ‌کوی‭ ‬یعنی‭ ‬شهر‭ ‬روحانیان‭ ‬زرتشتی‭ ‬می‌گفتند‭ ‬و‭ ‬بعضی‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬ماکو‭ ‬به‭ ‬معنی‭ ‬چراگاه‭ ‬در‭ ‬زبان‭ ‬ارمنی‭ ‬یاد‭ ‬می‌کنند‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬چراگاه‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬در‭ ‬اطراف‭ ‬این‭ ‬شهر‭ ‬این‭ ‬نام‭ ‬را‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬گذاشته‌‭ ‬اند‭.‬

این‭ ‬شهر،‭ ‬در‭ ‬صفر‭ ‬مرزی‭ ‬و‭ ‬همسایگی‭ ‬کشورهای‭ ‬ترکیه،‭ ‬آذربایجان،‭ ‬ارمنستان‭ ‬حال‭ ‬و‭ ‬هوای‭ ‬مخصوص‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬دارد‭. ‬به‭ ‬همین‭ ‬خاطر‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬هفت‭ ‬منطقه‭ ‬آزاد‭ ‬تجاری‭ ‬ایران‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬موقعیت‭ ‬طبیعی‭ ‬خاص‭ ‬خود‭ ‬از‭ ‬دیگر‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬متمایز‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬نگاه‭ ‬اول‭  ‬سنگ‭ ‬و‭ ‬کوه‌های‭ ‬مرتفع‭ ‬دو‭ ‬طرف‭ ‬شهر،‭ ‬این‭ ‬احساس‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬گروه‭ ‬القا‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬گویی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬سنگی‭ ‬ایران‭ ‬آمده‌ایم‭. ‬در‭ ‬داخل‭ ‬شهر‭ ‬رودخانه‭ ‬زنگمار‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬کوه‌های‭ ‬مرزی‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬ترکیه‭ ‬سرچشمه‭ ‬lی‌گیرد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬شهرستان‭ ‬پلدشت‭ ‬به‭ ‬رودخانه‭ ‬ارس‭ ‬می‌ریزد‭ ‬پیچ‭ ‬و‭ ‬تاب‭ ‬دارد‭. ‬رودخانه‌ای‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬عوامل‭ ‬موثر‭ ‬بر‭ ‬اقلیم‭ ‬منطقه‭ ‬ماکو‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رود‭. ‬وجه‭ ‬تسمیه‭ ‬نام‭ ‬آن‭ ‬از‭ ‬ترکیب‭ ‬واژه‭ ‬زنگ‭ ‬به‭ ‬معنای‭ ‬سیاه‭ ‬و‭ ‬مار‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬بستر‭ ‬سیاه‭ ‬سنگ‌های‭ ‬بازالتی‭ ‬آن،‭ ‬این‭ ‬رود‭ ‬را‭ ‬شبیه‭ ‬به‭ ‬ماری‭ ‬سیاه‭ ‬رنگ‭ ‬کرده‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬دره‌های‭ ‬ژرف‭ ‬منطقه‭ ‬با‭ ‬پیچ‭ ‬و‭ ‬خم‭ ‬فراوان‭ ‬عبور‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دو‭ ‬قسمت‭ ‬شمالی‭ ‬و‭ ‬جنوبی‭ ‬بخش‌بندی‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬قسمت‭ ‬جنوبی‭ ‬در‭ ‬دامنه‭ ‬کوه‭ ‬سبد‭ ‬و‭ ‬بخش‭ ‬شمالی‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬دامنه‭ ‬کوه‭ ‬قیه‭. ‬

شهر‭ ‬ماکو‭ ‬در‭ ‬دره‌ای‭ ‬بین‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬کوه‭ ‬به‭ ‬طول‭ ‬۱۲‭ ‬کیلومتر‭ ‬و‭ ‬عرضی‭ ‬بین‭ ‬۲۰۰‭ ‬متر‭ ‬تا‭ ‬۲‭ ‬کیلومتر‭ ‬آرام‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬دیواره‌های‭ ‬بلند‭ ‬عمودی‭ ‬این‭ ‬دو‭ ‬کوه،‭ ‬فاصله‭ ‬کم‭ ‬دیواره‌ها‭ ‬از‭ ‬یکدیگر‭ ‬و‭ ‬عبور‭ ‬رودخانه‭ ‬زنگمار‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬شهر‭ ‬زیبایی‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دو‭ ‬چندان‭ ‬می‌کند‭. ‬در‭ ‬میان‭ ‬شهرهای‭ ‬ایران‭ ‬این‭ ‬زیبایی‭ ‬و‭ ‬اقلیم‭ ‬خاص‭ ‬معمولا‭ ‬کم‭ ‬نظیر‭ ‬است‭.‬

کاخ‭ ‬و‭ ‬موزه‭ ‬باغچه‭ ‬جوق،‭ ‬عمارت‭ ‬کلاه‭ ‬فرنگی،‭ ‬گور‭ ‬دخمه‭ ‬فرهاد،‭ ‬حمام‭ ‬تاریخی‭ ‬شهر‭ ‬ماکو،‭ ‬خانه‭ ‬صفرغلی‭ ‬خان،‭ ‬خانه‭ ‬علی‭ ‬خان‭ ‬بیات،‭ ‬خانه‭ ‬سنگی‭ ‬جمال‭ ‬خان‭ ‬تیموری،‭ ‬پل‭ ‬تاریخی‭ ‬پنج‭ ‬چشمه،‭ ‬پل‭ ‬قلعه‭ ‬جوق،‭ ‬ساختمان‭ ‬بانک‭ ‬ملی‭ ‬ماکو،‭ ‬چشمه‭ ‬ثریا،‭ ‬قلعه‭ ‬های‭ ‬قدیمی‭ ‬راوز‭ ‬و‭ ‬قلعه‭ ‬سیاه،‭ ‬آبشار‭ ‬قلعه‭ ‬جوق،‭ ‬تالاب‭ ‬آغ‭ ‬گل‭ ‬از‭ ‬دیدنی‌هایی‭ ‬اتس‭ ‬که‭ ‬گردشگران‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬قلم‭ ‬نمی‌اندازند‭.‬

با‭ ‬اسکان‭ ‬در‭ ‬هتل‌‭ ‬جهانگردی‭ ‬ماکو،‭ ‬برای‭ ‬روزهای‭ ‬بعد‭ ‬برنامه‌ریزی‌ها‭ ‬را‭ ‬مرور‭ ‬کردیم‭. ‬گروه‭ ‬در‭ ‬لابی‭ ‬هتل‭ ‬به‭ ‬مشورت‭ ‬و‭ ‬تعیین‭ ‬مسیر‭ ‬پرداخت‭ ‬و‭ ‬قرار‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬شد‭ ‬تا‭ ‬در‭ ‬روز‭ ‬بعد‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬صرف‭ ‬صبحانه‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬تالاب‌های‭ ‬آن‭ ‬برویم‭.‬

تالاب‌های‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬در‭ ‬شهرستان‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬پراکنده‭ ‬جای‭ ‬گرفته‌اند‭. ‬برای‭ ‬دیدن‭ ‬این‭ ‬تالاب‭ ‬ها‭ ‬باید‭ ‬دو‭ ‬روز‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬کامل‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬خودرو‭ ‬وقت‭ ‬گذاشت‭ ‬تا‭ ‬بتوان‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬از‭ ‬زیبایی‌های‭ ‬آن‭ ‬لذت‭ ‬برد‭.  ‬مسیر‭ ‬بیشتر‭ ‬آسفالت‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬جز‭ ‬مواقعی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬جاده‌های‭ ‬شوسه‭ ‬اطراف‭ ‬این‭ ‬تالاب‌ها‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬رسیدن‭ ‬به‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬از‭ ‬جاده‭ ‬آسفالت‭ ‬خارج‭ ‬می‌شویم‭.‬

شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬دارا‭ ‬بودن‭ ‬تالاب‌های‭ ‬فصلی‭ ‬و‭ ‬دایمی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬غذای‭ ‬کافی‭ ‬برای‭ ‬پرندگان‭ ‬مهاجر‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬تالاب‌ها،‭ ‬محل‭ ‬مناسبی‭ ‬برای‭ ‬مهاجرت‭ ‬فصلی‭ ‬پرندگان‭ ‬مهاجر‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬پرندگان‭ ‬بومی‭ ‬منطقه‭ ‬است،‭ ‬پرندگانی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬روسیه‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬فرار‭ ‬از‭ ‬سرمای‭ ‬کشنده‭ ‬منطقه‭ ‬سیبری‭ ‬به‭ ‬تالاب‌های‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬مهاجرت‭ ‬می‌کنند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬زمستان‭ ‬مهمان‭ ‬این‭ ‬تالاب‭ ‬ها‭ ‬هستند‭. ‬از‭ ‬پرندگان‭ ‬مهاجر‭ ‬به‭ ‬تالاب‌های‭ ‬ماکو‭ ‬می‌توان‭ ‬به‭ ‬غاز‭ ‬خاکستری‭ ‬پیشانی‭ ‬سفید‭ ‬بزرگ‭ ‬و‭ ‬کوچک،‭ ‬فلامینگو،‭ ‬اردک‭ ‬سر‌سبز،‭ ‬اردک‭ ‬سر‭ ‬حنایی،‭ ‬اردک‭ ‬بلوطی،‭ ‬اردک‭ ‬ارده‌ای،‭ ‬کشیم‭ ‬کوچک‭ ‬و‭ ‬سلیم‭ ‬طوقی‭ ‬کوچک‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭.‬

در‭ ‬مسیر‭ ‬دسترسی‭ ‬به‭ ‬تالاب‌های‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬چون‭ ‬الاب‭ ‬شطلو،‭ ‬تالاب‭ ‬یاریم‭ ‬قیه،‭ ‬تالاب‭ ‬مرزی‭ ‬بورالان،‭ ‬تالاب‭ ‬قره‭ ‬بلاغ،‭ ‬تالاب‭ ‬کنیکو‭ ‬و‭ ‬تالاب‭ ‬آغ‭ ‬گل‭ ‬آثار‭ ‬طبیعی‭ ‬و‭ ‬چشم‭ ‬اندازهای‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فردی‭ ‬همچون‭ ‬کوه‌های‭ ‬دوقلو‭ ‬آرارات‭ ‬و‭ ‬آثار‭ ‬باستانی‭ ‬خاص‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭.‬

دمی‭ ‬رها‭ ‬شدن‭ ‬در‭ ‬ییلاقات‭ ‬و‭ ‬دره‌های‭ ‬اطراف‭ ‬ماکو‭ ‬و‭ ‬دره‌هایی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬دارا‭ ‬بودن‭ ‬رودخانه‌های‭ ‬پر‭ ‬آب‭ ‬در‭ ‬بستر‭ ‬آن‌ها‭ ‬و‭ ‬تنوع‭ ‬اقلیمی‭ ‬قابل‭ ‬توجه،‭ ‬مورد‭ ‬توجه‭ ‬گردشگران‭ ‬قرار‭ ‬می‌گیرد،‌‭ ‬خالی‭ ‬از‭ ‬لطف‭ ‬نیست‭. ‬این‭ ‬دره‌های‭ ‬عمیق‭ ‬عموما‭ ‬رودهای‭ ‬دائمی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جای‭ ‬داده‌اند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬پوشش‭ ‬گیاهی‭ ‬مناسب،‭ ‬چشم‌انداز‭ ‬شگفت‌انگیزی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬نمایش‭ ‬می‌گذارند‭. ‬فاصله‭ ‬نزدیک‭ ‬این‭ ‬دره‌ها‭ ‬به‭ ‬مناطق‭ ‬شهری‭ ‬و‭ ‬هم‌چنین‭ ‬دسترسی‭ ‬آسان‭ ‬به‭ ‬ورودی‭ ‬دره‌ها‭ ‬از‭ ‬مزیت‌های‭ ‬دره‌های‭ ‬منطقه‭ ‬ماکو‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬منطقه‌ای‭ ‬خاص‭ ‬برای‭ ‬گردشگری‭ ‬خاص‭ ‬تبدیل‭ ‬شود‭.‬

یکی‭ ‬از‭ ‬دیدنی‌های‭ ‬طبیعی‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬سنگ‌های‭ ‬بازالتی‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬وسیعی‭ ‬از‭ ‬منطقه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬فوران‭ ‬آتشفشانی‭ ‬کوه‌های‭ ‬آرارات‭ ‬و‭ ‬پخش‭ ‬شدن‭ ‬این‭ ‬گدازه‌ها‭ ‬و‭ ‬ماگماها‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آمده‌ند‭. ‬از‭ ‬مناطق‭ ‬خاصی‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬پدیده‭ ‬زمین‭ ‬شناسی‭ ‬به‭ ‬راحتی‭ ‬دیده‭ ‬می‭ ‬شود،‭ ‬دره‭ ‬بازالتی‭ ‬ایلانلار‭ ‬دره‭ ‬سی‭ ‬در‭ ‬۲۵‭ ‬کیلومتری‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مسیر‭ ‬روستای‭ ‬آواجیق‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬قابل‭ ‬مشاهده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬دره‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دره‭ ‬مارها‭ ‬نیز‭ ‬شهرت‭ ‬دارد‭ ‬در‭ ‬سه‭ ‬کیلومتری‭ ‬روستای‭ ‬بدولی‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬موازات‭ ‬جاده‭ ‬آواجیق‭  ‬جا‭ ‬خوش‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬دره،‭ ‬ستون‌های‭ ‬منشوری‭ ‬بازالتی‭ ‬در‭ ‬امتداد‭ ‬این‭ ‬دره‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬نمونه‌های‭ ‬کم‭ ‬نظیر‭ ‬و‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬در‭ ‬جهان‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬حاصل‭ ‬انجماد‭ ‬گدازه‌های‭ ‬آتشفشانی‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬سوم‭ ‬زمین‌شناسی‭ ‬است‭. ‬انقباض‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬انجماد‭ ‬گدازه‌ها‭ ‬با‭ ‬فاصله‭ ‬زاویه‌ای‭ ‬۱۲۰‭ ‬درجه‭ ‬بر‭ ‬یکدیگر‭ ‬اثر‭ ‬گذاشته‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬تاثیر‭ ‬این‭ ‬نیروها،‭ ‬توده‭ ‬آذرین‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬قائم‭ ‬به‭ ‬ستون‌های‭ ‬شش‭ ‬گوش‭ ‬مستقیم‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬بالا‭ ‬حرکت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬دره‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬روز‭ ‬چهارم‭ ‬برنامه‭ ‬ریزی‭ ‬کرده‭ ‬بودیم‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬نزدیکی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬ماکو‭ ‬توانستیم‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬دیدن‭ ‬آن‭ ‬برای‭ ‬صرف‭ ‬ناهار‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬برگردیم‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬ظهر‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬دیدن‭ ‬دیگر‭ ‬پدیده‭ ‬زمین‭ ‬شناسی‭ ‬راهی‭ ‬شویم‭.‬

نمی‌شود‭ ‬از‭ ‬زیبایی‌های‭ ‬ماکو‭ ‬یاد‭ ‬کرد‭ ‬اما‭ ‬رشته‭ ‬کوه‭ ‬آرارات‭ ‬را‭ ‬نادیده‭ ‬گرفت‭. ‬نمایی‭ ‬کلی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬کوه‭ ‬دلفریب‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬هم‭ ‬مرز‭ ‬با‭ ‬شمال‭ ‬شرق‭ ‬ترکیه‭ ‬می‌بینیم‭ ‬که‭ ‬خود‭ ‬به‭ ‬جاذبه‌ای‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬در‌آمده‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجودی‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬رشته‭ ‬کوه‌ها‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬تقسیمات‭ ‬کشوری‭ ‬متعلق‭ ‬به‭ ‬کشور‭ ‬ما‭ ‬نیست،‭ ‬خود‭ ‬ابهت‭ ‬خاصی‭ ‬را‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬احساس‭ ‬خوبی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬بیننده‭ ‬منتقل‭ ‬می‌کند‭. ‬رشته‭ ‬کوه‭ ‬آرارات‭ ‬در‭ ‬مرز‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬جمهوری‭ ‬نخجوان‭ ‬و‭ ‬ارمنستان‭ ‬قرار‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬دارای‭ ‬دو‭ ‬قله‭ ‬آتشفشانی‭ ‬خاموش‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬خوبی‭ ‬از‭ ‬مناطق‭ ‬مختلف‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬قابل‭ ‬مشاهده‭ ‬است‭.‬

روز‭ ‬پنجم‭ ‬سفر‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬کلیسا‭ ‬گردی‭ ‬گذشت‭. ‬ماکو‭ ‬و‭ ‬دشت‭ ‬آرارات‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬بقایای‭ ‬آثار‭ ‬تاریخی،‭ ‬سرزمینی‭ ‬با‭ ‬قدمت‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬هشت‭ ‬هزار‭ ‬سال‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬دارا‭ ‬بودن‭ ‬این‭ ‬آثار‭ ‬و‭ ‬بناهای‭ ‬مذهبی‭ ‬به‭ ‬خصوص‭ ‬کلیساها،‭ ‬نماد‭ ‬و‭ ‬زبان‭ ‬گویای‭ ‬تعامل‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬مسالمت‌آمیز‭ ‬ادیان‭ ‬مختلف‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬پهنه‭ ‬گیتی‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬می‌رود‭. ‬این‭ ‬کلیساها‭ ‬با‭ ‬وجود‭ ‬نبودن‭ ‬اقوام‭ ‬ارامنه‭ ‬طی‭ ‬این‭ ‬سال‌ها‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه،‭ ‬به‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬جذابیت‌های‭ ‬گردشگری‭ ‬و‭ ‬تاریخی‭ ‬منطقه‭ ‬ماکو‭ ‬تبدیل‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

از‭ ‬نخستین‭ ‬گروه‌های‭ ‬مردمان‭ ‬ارمنی‭ ‬می‌توان‭ ‬دوران‭ ‬حضور‭ ‬آنان‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬هخامنشیان‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬دیگر‭ ‬اقوام‭ ‬ایرانیان‭ ‬می‌زیسته‌اند‭ .‬در‭ ‬زمان‭ ‬جنگ‌های‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬عثمانی،‭ ‬فرمان‭ ‬کوچ‭ ‬ارامنه‭ ‬منطقه‭ ‬جلفا‭ ‬و‭ ‬دشت‭ ‬آرارات‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬شاه‭ ‬عباس‭ ‬صادر‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬گروه‌ها‭ ‬در‭ ‬دسته‌های‭ ‬متشکل‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬اصفهان‭ ‬و‭ ‬جنوب‭ ‬ایران‭ ‬حرکت‭ ‬کردند‭. ‬پیروزی‌های‭ ‬شاه‭ ‬عباس‭ ‬طی‭ ‬این‭ ‬نبردها‭ ‬سبب‭ ‬شد‭ ‬تا‭ ‬عثمانیان‭ ‬سپاهی‭ ‬قدرتمند‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬فرماندهی‭ ‬جغال‭ ‬پاشا‭ ‬برای‭ ‬رویارویی‭ ‬با‭ ‬صفویان‭ ‬به‭ ‬ارمنستان‭ ‬روانه‭ ‬کنند‭. ‬این‭ ‬سپاه‭ ‬به‭ ‬سرعت‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬مواضع‭ ‬صفویان‭ ‬در‭ ‬دشت‭ ‬آرارات‭ ‬پیشروی‭ ‬کرد‭. ‬در‭ ‬مقابل،‭ ‬شاه‌عباس‭ ‬تصمیم‭ ‬گرفت‭ ‬عقب‌نشینی‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬به‌منظور‭ ‬دور‭ ‬نگاه‭ ‬داشتن‭ ‬لشکریان‭ ‬عثمانی‭ ‬از‭ ‬مرزهای‭ ‬آذربایجان‭ ‬و‭ ‬تضعیف‭ ‬توان‭ ‬آن‌ها‭ ‬دستور‭ ‬داد‭ ‬تمام‭ ‬مناطق‭ ‬و‭ ‬نواحی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬نبردهایش‭ ‬متصرف‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬ویرانه‭ ‬تبدیل‭ ‬شوند‭ ‬تا‭ ‬لشکریان‭ ‬عثمانی‭ ‬به‭ ‬هیچ‭ ‬پناهگاه‭ ‬و‭ ‬آذوق‌های‭ ‬دسترسی‭ ‬نداشته‭ ‬باشند‭. ‬

پیرو‭ ‬فرمان‭ ‬شاه‌عباس‭ ‬کل‭ ‬این‭ ‬نواحی‭ ‬باید‭ ‬خالی‭ ‬از‭ ‬سکنه‭ ‬می‌شدند‭ ‬و‭ ‬فرماندهان‭ ‬نظامی‭ ‬و‭ ‬سرداران‭ ‬صفوی‭ ‬موظف‭ ‬بودند‭ ‬ساکنان‭ ‬را‭ ‬وادار‭ ‬به‭ ‬ترک‭ ‬خانه‌هایشان‭ ‬و‭ ‬کوچ‭ ‬به‭ ‬داخل‭ ‬ایران‭ ‬کنند‭. ‬این‭ ‬گروه‌ها‭ ‬به‭ ‬سوی‭ ‬گیلان،‭ ‬مازندران،‭ ‬قزوین‭ ‬و‭ ‬اصفهان‭ ‬روانه‭ ‬شدند‭. ‬برای‭ ‬جمعی‭ ‬از‭ ‬روستاییان‭ ‬نیز‭ ‬امکانات‭ ‬سکونتی‭ ‬در‭ ‬روستاهای‭ ‬اطراف‭ ‬اصفهان‭ ‬فراهم‭ ‬شد‭. ‬بدین‭ ‬ترتیب‭ ‬مناطق‭ ‬پیرامونی‭ ‬کوه‭ ‬آرارات‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬ماکو،‭ ‬خوی‭ ‬و‭ ‬جلفا‭ ‬خالی‭ ‬از‭ ‬ارامنه‭ ‬گردید‭. ‬این‭ ‬خود‭ ‬دلیل‭ ‬محکمی‭ ‬از‭ ‬نبود‭ ‬اقوام‭ ‬ارامنه‭ ‬در‭ ‬منطقه‭ ‬های‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬است‭. ‬شهرستانی‭ ‬که‭ ‬هنوز‭ ‬کلیساهای‭ ‬خاصی‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬جای‭ ‬داده‭ ‬و‭ ‬مراسم‭ ‬خاصی‭ ‬در‭ ‬طول‭ ‬سال‭ ‬توسط‭ ‬ارامنه‭ ‬طی‭ ‬روزهایی‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬ها‭ ‬به‭ ‬اجرا‭ ‬در‭ ‬می‭ ‬آید‭. ‬از‭ ‬بین‭ ‬کلیساهایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شهرستان‭ ‬واقع‭ ‬شده‭ ‬دو‭ ‬کلیسا‭ ‬پابرجا‭ ‬و‭ ‬سالم‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬مراسم‭ ‬ذکر‭ ‬شده‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬استفاده‭ ‬می‭ ‬شود‭. ‬کلیسای‭ ‬تادئوس‭ ‬مقدس‭ ‬و‭ ‬کلیسای‭ ‬مریم‭ ‬مقدس‭.‬

کلیسای‭ ‬تادئوس‭ ‬مقدس‭ ‬یا‭ ‬قره‭ ‬کلیسا‭ ‬در‭ ‬جنوب‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬و‭ ‬۲۰‭ ‬کیلومتری‭ ‬شمال‭ ‬شرقی‭ ‬چالدران‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬روستایی‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬نام‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬حصاری‭ ‬با‭ ‬برج‌های‭ ‬مدور‭ ‬همچون‭ ‬قلعه‌ای‭ ‬محصور‭ ‬واقع‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬بنا‭ ‬به‌علت‭ ‬وجود‭ ‬قبر‭ ‬تادئوس‭ ‬مقدس‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۶۶‭ ‬میلادی‭ ‬به‭ ‬دستور‭ ‬پادشاه‭ ‬وقت‭ ‬ارمنستان‭ ‬کشته‭ ‬شد،‭ ‬برای‭ ‬ارامنه‭ ‬دارای‭ ‬ارزش‭ ‬مذهبی‭ ‬زیادی‭ ‬است‭ ‬مضافا‭ ‬بر‭ ‬این‌که‭ ‬تادئوس‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬دو‭ ‬تن‭ ‬از‭ ‬حواریون‭ ‬عیسی‭ ‬مسیح‭(‬ع‭) ‬به‭ ‬شهادت‭ ‬رسیده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬علت‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬تدفین‭ ‬وی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬مکان‭ ‬این‭ ‬کلیسا‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬زیارتگاه‌های‭ ‬مهم‭ ‬ارامنه‭ ‬شده‭ ‬تا‭ ‬آن‌جا‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬رسمیت‭ ‬یافتن‭ ‬دین‭ ‬مسیح‭ ‬در‭ ‬ارمنستان‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬۳۰۱‭ ‬میلادی‭ ‬این‭ ‬محل‭ ‬جزو‭ ‬اولین‭ ‬مکان‌هایی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬کلیسایی‭ ‬ساخته‭ ‬شد‭. ‬قرن‌هاست‭ ‬که‭ ‬همه‭ ‬ساله‭ ‬ارامنه‭ ‬طی‭ ‬مراسم‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬به‭ ‬زیارت‭ ‬این‭ ‬مکان‭ ‬شتافته‭ ‬و‭ ‬چندین‭ ‬روز‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬دعا‭ ‬و‭ ‬نیایش‭ ‬می‌پردازند‭.‬

بنای‭ ‬این‭ ‬کلیسا‭ ‬۱۱۰‭ ‬متر‭ ‬طول‭  ‬و‭ ‬۵۳‭ ‬متر‭ ‬عرض‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬بخش‭ ‬مذهبی‭ ‬و‭ ‬مسکونی‭ ‬تشکیل‭ ‬گردیده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬وسیله‭ ‬دیواری‭ ‬از‭ ‬یکدیگر‭ ‬جدا‭ ‬شده‭ ‬اند‭. ‬بنای‌‭ ‬کلیسا‭ ‬از‭ ‬داخل‭ ‬به‌شکل‭ ‬صلیب‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬خارج‭ ‬به‌شکل‭ ‬چهارگوش‭ ‬است‭.‬

مراسم‭ ‬آیینی‭ ‬عبادی‭ ‬قره‭ ‬کلیسا‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬توجه‭ ‬به‭ ‬سالگرد‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬حواریون‭ ‬مسیح‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬برگزار‭ ‬می‌شود‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬مراسم‭ ‬اقلیت‌های‭ ‬مذهبی‭ ‬ارامنه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬جهت‌های‭ ‬گوناگون‭ ‬دارای‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬مختص‭ ‬به‭ ‬خود‭ ‬است،‭ ‬زمان‭ ‬برگزاری‭ ‬این‭ ‬مراسم‭ ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬تقویم‭ ‬شمسی‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬هر‭ ‬ساله‭ ‬از‭ ‬۲۵‭ ‬تیر‭ ‬تا‭ ‬هفته‭ ‬نخست‭ ‬مرداد‭ ‬ماه‭ ‬متغیر‭ ‬باشد‭.‬

کلیسای‭ ‬دیگر‭ ‬کلیسای‭ ‬زور‭ ‬زور‭ ‬یا‭ ‬مریم‭ ‬مقدس‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬۱۲‭ ‬کیلومتری‭ ‬شمال‭ ‬غرب‭ ‬قره‭ ‬کلیسا‭ ‬قرار‭ ‬دارد‭. ‬این‭ ‬کلیسا‭ ‬تا‭ ‬اوایل‭ ‬قرن‭ ‬۱۷‭ ‬میلادی‭ ‬و‭ ‬اوج‭ ‬جنگ‌های‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬عثمانی‭ ‬به‭ ‬فعالیت‭ ‬خود‭ ‬ادامه‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬تاریخ‭ ‬به‭ ‬بعد‭ ‬به‌تدریج‭ ‬متروکه‭ ‬ماند‭. ‬بنای‭ ‬اولیه‭ ‬این‭ ‬کلیسا‭ ‬در‭ ‬دره‭ ‬بستر‭ ‬رودخانه‭ ‬قره‌سو‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ارتفاع‭ ‬۵۰‭ ‬متر‭ ‬بالاتر‭ ‬از‭ ‬سطح‭ ‬دره‭ ‬قرار‭ ‬داشته‭ ‬است‭ ‬ولی‭ ‬به‌علت‭ ‬این‌که‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬آبگیری‭ ‬سد‭ ‬بارون‭ ‬ممکن‭ ‬بود‭ ‬در‭ ‬عمق‭ ‬دریاچه‭ ‬پشت‭ ‬سد‭ ‬قرار‭ ‬بگیرد،‭ ‬توسط‭ ‬سازمان‭ ‬میراث‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬همکاری‭ ‬شورای‭ ‬خلیفه‌گری‭ ‬ارامنه‭ ‬آذربایجان‭ ‬تماما‭ ‬به‭ ‬ارتفاعات‭ ‬کنار‭ ‬دریاچه‭ ‬منتقل‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬نقطه‭ ‬مجددا‭ ‬بازسازی‭ ‬شد‭.‬

مجموعه‭ ‬کلیساهای‭ ‬آذربایجان‭ ‬در‭ ‬شمال‭ ‬غرب‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬منطقه‭ ‬آذربایجان‭ ‬از‭ ‬سه‭ ‬کلیسا‭ ‬به‭ ‬آیین‭ ‬ارمنی‭ ‬مسیحی‭ ‬شامل‭ ‬قره‭ ‬کلیسا‭ ‬یا‭ ‬سنت‭ ‬تادئوس،‭ ‬سنت‭ ‬استپانوس‭ ‬و‭ ‬کلیسای‭ ‬کوچک‭ ‬زورزور‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۲۰۰۸‭ ‬میلادی‭ ‬در‭ ‬فهرست‭ ‬میراث‭ ‬جهانی‭ ‬یونسکو‭ ‬به‭ ‬ثبت‭ ‬رسیده‌اند‭.‬

جا‭ ‬دارد‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬جا‭ ‬از‭ ‬غذاهای‭ ‬سنتی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شهرستان‭ ‬ماکو‭ ‬طبخ‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬می‭ ‬شده‭ ‬نام‭ ‬ببریم،‭ ‬غذاهایی‭ ‬که‭ ‬هم‭ ‬اکنون‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬پیشرفت‭ ‬سبک‭ ‬زندگی‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬مدرنیزه‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬فراموشی‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬غذاهای‭ ‬محلی‭ ‬می‌توان‭ ‬به‌‭: ‬چهمه‭ ‬یا‭ ‬چکمه،‭ ‬شوربا،‭ ‬حُرَّه،‭ ‬اوماج‭ ‬آشی،‭ ‬آجیلی‭ ‬آش،‭ ‬گیگاناخ‭ ‬یا‭ ‬به‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬خاگینه،‭ ‬بامادور‭ ‬اشی‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬زبان‭ ‬فارسی‭ ‬به‭ ‬معنی‭ ‬آش‭ ‬گوجه،‭ ‬یِتیمچه،‭ ‬کله‭ ‬جوش‭ ‬آشی،‭ ‬رشته‭ ‬پلو،‭ ‬قیساوا‭ ‬نام‭ ‬برد‭.‬

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.