“دارالسلام‌” گورستانی‌ تاریخی که‌ ارزش آن را نمی‌دانند

سروش نفیسی

اهمیت‭ ‬فضای‭ ‬گورستان‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬تمدن‭ ‬بشر‭ ‬بسیار‭ ‬پراهمیت‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬فرهنگ‭ ‬اجتماعی‭ ‬ایرانیان،‭ ‬به‌ویژه‭ ‬اکثریت‭ ‬مسلمانان‭ ‬جایگاه‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬دارد،‭ ‬به‌گونه‌ای‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬فضا‭ ‬با‭ ‬هیچ‭ ‬فضا‭ ‬و‭ ‬کاربری‭ ‬دیگری‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬قابل‭ ‬قیاس‭ ‬و‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬نیست‭. ‬گورستان‭ ‬و‭ ‬آرامگاه‭ ‬امامزاده‌ها‭ ‬نقش‭ ‬تعیین‌کننده‌ای‭ ‬در‭ ‬شکل‭ ‬گیری‭ ‬و‭ ‬تکامل‭ ‬شهرهای‭ ‬قدیم‭ ‬ایران‭ ‬داشته‭ ‬اند‭.‬

گورستان‭ ‬‮«‬دارالسلام‮»‬‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬ناشناخته‌ها،‭ ‬پیشینه‭ ‬تاریخی‭ ‬کهنی‭ ‬دارد‭. ‬گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬یا‭ ‬صفه‭ ‬تربت‭ ‬از‭ ‬قدیمی‏ترین‭ ‬قبرستان‏های‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬برخی‭ ‬قدمت‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬دوران‭ ‬اسلام‭ ‬منتسب‭ ‬می‌کنند‭. ‬نخستین‭ ‬قبری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬پیدا‭ ‬شده‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬۲۴‭ ‬هجری‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬حیات‭ ‬پیامبر‭ ‬اکرم‭ (‬ص‭)  ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬پیشینه‏‭ ‬می‏توان‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬قدیمی‏ترین‭ ‬قبرستان‏های‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬آورد،‭ ‬قبرستانی‭ ‬کهن‭ ‬که‭ ‬تاریخ‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬منجمد‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬میراث‭ ‬تاریخی‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬کنیم،‭ ‬نوعی‭ ‬دارایی‭ ‬که‭ ‬ارزش‭ ‬فرهنگی‭ ‬دارد‭. ‬این‭ ‬دارایی‭ ‬می‏‌تواند‭ ‬یک‭ ‬سنت‭ ‬ویژه،‭ ‬یک‭ ‬نهاد‭ ‬تاثیر‏گذار‭ ‬یا‭ ‬یک‭ ‬بنای‭ ‬ماندگار‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬یگانه‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬جایگزین‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬ستایش‭ ‬بین‭ ‬نسل‏ها‭ ‬بهره‭ ‬خاص‭ ‬می‏برند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬نگاه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نگهداری‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬این‭ ‬ارثیه‭ ‬ارزشمند‭ ‬است‭.‬

گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬با‭ ‬موقعیت‭ ‬کنونی‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬در‭ ‬بر‭ ‬داشتن‭ ‬قبرهای‭ ‬علما،‭ ‬شاعران،‭ ‬فرهیختگان‭ ‬و‭ ‬مشایخ‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬مذهبی‭ ‬و‭ ‬سیاسی،‭ ‬جایگاه‭ ‬ویژه‏ای‭ ‬در‭ ‬میراث‭ ‬تاریخی‭ ‬استان‭ ‬فارس‭ ‬و‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬زمان‭ ‬احداث‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬اکثر‭ ‬گورستان‏ها‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ورودی‭ ‬شهرها‭ ‬بنا‭ ‬می‏شدند،‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬ورودی‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬دروازه‏های‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬شاه‭ ‬داعی‏الله‭ ‬بنا‭ ‬شد‭. ‬دارالسلام‭ ‬هویت‭ ‬خاص‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬با‭ ‬جاگیری‭ ‬قبرها‭ ‬و‭ ‬سنگ‭ ‬قبر‏های‭ ‬خاص،‭ ‬چونان‭ ‬مُهری،‭ ‬تاریخ‭ ‬را‭ ‬این‌گونه‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬حفظ‭ ‬کرده‭ ‬است؛‭ ‬تاریخی‭ ‬هزاران‭ ‬ساله‭ ‬از‭ ‬سکونت‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬شهر‭.   ‬

از‭ ‬اواخر‭ ‬دهه‭ ‬۶۰‭ ‬به‭ ‬بعد،‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬پر‭ ‬شدن‭ ‬ظرفیت‭ ‬و‭ ‬خراب‭ ‬شدن‭ ‬ساختمان‭ ‬غسالخانه،‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬این‭ ‬آرامستان‭ ‬هشت‭ ‬هکتاری،‭ ‬تدفینی‭ ‬صورت‭ ‬نگرفت‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬مشاهیر،‭ ‬مردمان‭ ‬عادی‭ ‬نیز‭ ‬دفن‭ ‬شده‏اند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجودی‭ ‬که‭ ‬دیگر‭ ‬خاکسپاری‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬صورت‭ ‬نمی‏گیرد،‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬روزهای‭ ‬پنجشنبه‭ ‬و‭ ‬جمعه‭ ‬مراسم‭ ‬فاتحه‏خوانی‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬قبرها‭ ‬جریان‭ ‬دارد‭. ‬سنگ‌های‭ ‬قبر‭ ‬این‌جا‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬معماری،‭ ‬هنر‏های‭ ‬تجسمی‭ ‬و‭ ‬زیباشناسی‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬روی‭ ‬آن‌ها‭ ‬چهار‭ ‬نماد‭ ‬اصلی‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬درخت‭ ‬سرو،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬محراب‭ ‬با‭ ‬قابی‭ ‬مستطیل‭ ‬یا‭ ‬مربع‭ ‬شکل،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬نماد‭ ‬پرنده‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬نمادهایی‭ ‬از‭ ‬تصاویر‭ ‬گرافیکی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬با‭ ‬نوشته‏هایی‭ ‬با‭ ‬خطوط‭ ‬ممتاز‭ ‬و‭ ‬کم‌نظیر‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬خطوط‭ ‬کوفی،‭ ‬رقاع،‭ ‬بنایی،‭ ‬ثلث،‭ ‬نسخ‭ ‬و‭ ‬نستعلیق‭ ‬کنده‌کاری‭ ‬شده‭ ‬نقش‭ ‬بسته‏‭ ‬است‭.‬

از‭ ‬دفن‏شدگانی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬اهمیت‭ ‬تاریخی‭ ‬این‭ ‬قبرستان‭ ‬افزوده‏‌اند‭ ‬می‏‌توان‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬علما‭ ‬و‭ ‬شهدای‭ ‬قیام‭ ‬۱۶‭ ‬خرداد‭ ‬۱۳۴۲‭ ‬شیراز‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬آرامگاه‭ ‬شاه‭ ‬داعی‏الله‭ ‬و‭ ‬پسرش،‭ ‬از‭ ‬سادات‭ ‬حسینی‭ ‬که‭ ‬نسبت‌شان‭ ‬با‭ ‬۱۹‭ ‬پشت‭ ‬به‭ ‬زید‭ ‬بن‭ ‬علی‭ ‬بن‭ ‬حسین‭ (‬ع‭) ‬می‌رسد،‭ ‬آرامگاه‭ ‬محمود‭ ‬دهدار‭ ‬ریاضیدان‭ ‬اوایل‭ ‬قرن‭ ‬نهم‭ ‬هجری،‭ ‬آرامگاه‭ ‬ابوسائب،‭ ‬مشهور‭ ‬به‭ ‬شهرهالنبی‭ ‬و‭ ‬مقبره‭ ‬مشیر‭ ‬از‭ ‬وزرای‭ ‬فارس‭ ‬در‭ ‬اوایل‭ ‬قاجاریه‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬ائمه‭ ‬جمعه‭ ‬شیراز‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬زندیه‭ ‬تا‭ ‬قاجاریه‭ ‬نام‭ ‬برد‭. ‬گفته‭ ‬می‌شود‭ ‬شخصیت‌هایی‭ ‬مانند‭ ‬عبدالغفار‭ ‬خوی‭ ‬شبستری‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬شیخ‭ ‬ابوصاحب‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬یاران‭ ‬حضرت‭ ‬رسول‭ (‬ص‭) ‬است‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬قبرستان‭ ‬دفن‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬همان‭ ‬طور‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد،‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬وجود‭ ‬سنگ‭ ‬مزار‭ ‬فضلا،‭ ‬عرفا،‭ ‬ادبا‭ ‬و‭ ‬دانشمندان‭ ‬قرنهای‭ ‬پیشین،‭ ‬نقش‌های‭ ‬منقور‭ ‬و‭ ‬خوشنویسی‭ ‬ممتاز‭ ‬و‭ ‬تراش‭ ‬مرغوب‭ ‬سنگ‌قبرها،‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دیگر‭ ‬گورستان‌ها‭ ‬متمایز‭ ‬می‌کند‭.‬

چندی‭ ‬است‭ ‬زمزمه‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تبدیل‭ ‬گورستان‏های‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬فضاهای‭ ‬باز‭ ‬شهری‭ ‬نظیر‭ ‬پارک‏ها،‭ ‬بوستان‏ها‭ ‬و‭ ‬نظایر‭ ‬آن‭ ‬مطرح‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬ایده‭ ‬ابتدا‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬اروپایی‭ ‬رشد‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬چندین‭ ‬دهه‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬رسید‭. ‬محمد‭ ‬هاشم‭ ‬قدوسی
کارشناس‭ ‬مرمت‭ ‬و‭ ‬احیا‭ ‬بناها‭ ‬و‭ ‬بافت‌های‭ ‬تاریخی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬باره‭ ‬می‌گوید‭: ‬«این‭ ‬ایده‭ ‬مانند‭ ‬سایر‭ ‬تجارب‭ ‬و‭ ‬طراحی‏‌هایی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬وارد‭ ‬می‏‌شود،‭ ‬در‭ ‬جلب‭ ‬نظر‭ ‬مدیران‭ ‬شهری‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬تقویت‭ ‬فضاهای‭ ‬باز‭ ‬عمومی‭ ‬موثر‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬اگرچه‭ ‬همیشه‭ ‬با‭ ‬مخالفت‏‌هایی‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬مردم‭ ‬شهرها‭ ‬روبه‭ ‬رو‭ ‬شده‭ ‬است‭.‌ ‬ در‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬حوالی‭ ‬دهه‭ ‬چهل‭ ‬شمسی‭ ‬به‭ ‬بهانه‭ ‬گسترش‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬شهر‭ ‬با‭ ‬خیابان‏‌کشی‏‌های‭ ‬جدید،‭ ‬اولین‭ ‬اقدام‭ ‬شهرسازی‭ ‬با‭ ‬تعرض‭ ‬به‭ ‬حریم‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬آغاز‭ ‬شد‭.‬»

به‭ ‬گفته‭ ‬این‭ ‬کارشناس‭ ‬از‭ ‬بیست‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬تاکنون‭ ‬بخش‏‌های‭ ‬دیگری‭ ‬از‭ ‬فضای‭ ‬گورستان،‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬فضاهای‭ ‬خدمات‭ ‬شهری‭ ‬همچون‭ ‬پایانه‭ ‬اتوبوس‏رانی‭ ‬و‭ ‬مرکز‭ ‬بازیافت‭ ‬زباله‭ ‬شهرداری‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬راه‌حل‏‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬یکی‭ ‬دو‭ ‬دهه‭ ‬اخیر،‭ ‬مدیران‭ ‬و‭ ‬دست‌اندرکاران‭ ‬شهری‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬مقطعی‭ ‬و‭ ‬موردی‭ ‬برای‭ ‬چنین‭ ‬مجموعه‏هایی‭ ‬ارایه‭ ‬کرده‏اند‭ (‬گرچه‭ ‬با‭ ‬نیت‭ ‬رفع‭ ‬مشکلات‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬متروک‭ ‬بودن‭ ‬فضا‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬روزآوری‭ ‬بوده‭ ‬است‭) ‬خود‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬و‭ ‬فضای‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬مشکلات‭ ‬بیشتری‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬طی‭ ‬سال‏های‭ ‬اخیر‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬دوره‭ ‬فراموشی‭ ‬نسبی‭ ‬گورستان‭ ‬دارالسلام،‭ ‬طرح‭ ‬به‏سازی‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬دستور‭ ‬کار‭ ‬نهادها‭ ‬و‭ ‬مقامات‭ ‬شهری‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭.‬

قدوسی‭ ‬راه‌حل‌های‭ ‬مقطعی‭ ‬را‭ ‬موجب‭ ‬دامن‭ ‬زدن‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬مشکلات‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬می‌داند‭ ‬و‭ ‬می‌افزاید‭:‬‌‭ ‬«اقدامات‭ ‬ضربتی‭ ‬نظیر‭ ‬پاکسازی‭ ‬محیط‭ ‬از‭ ‬مولفه‌های‭ ‬فضایی‭ ‬که‭ ‬امکان‭ ‬اختفای‭ ‬معتادان‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زعم‭ ‬مسوولان‭ ‬و‭ ‬مدیران‭ ‬شهری‭ ‬حذف‭ ‬آن‌ها‭ ‬می‌تواند‭ ‬فرسودگی‭ ‬را‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬چهره‭ ‬این‭ ‬اماکن‭ ‬پاک‭ ‬نماید؛‭ ‬اما‭ ‬نتیجه‭ ‬حاصله‭ ‬از‭ ‬چنین‭ ‬اقداماتی‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬عدم‭ ‬شناخت‭ ‬صحیح‭ ‬چالش‭ ‬و‭ ‬فقدان‭ ‬نگرشی‭ ‬تخصصی‭ ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬معضلات‭ ‬پدید‭ ‬آمده‭ ‬است،‭ ‬موجب‭ ‬شده‭ ‬بدون‭ ‬مطالعه،‭ ‬شناخت‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬کل‭ ‬مجموعه،‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬فضایی‭ ‬آن‭ ‬مداخله‭ ‬صورت‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬بدین‭ ‬ترتیب‭ ‬هرآنچه‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مرحله‭ ‬طراحی‭ ‬می‭ ‬توانسته‭ ‬بعضا‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬میراث‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬منظر‭ ‬فرهنگی‭ ‬به‭ ‬حساب‭ ‬آید‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬شخصیت‭ ‬بخشی‭ ‬فضایی‭ ‬مجموعه‭ ‬موثر‭ ‬باشد‭ ‬نیز،‭ ‬مورد‭ ‬تخریب‭ ‬قرار‭ ‬گیرد‭. ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مثال‭ ‬تخریب‭ ‬غسال‌خانه‭ ‬گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬که‭ ‬اکنون‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬مرکز‭ ‬بازیافت‭ ‬شهرداری‭ ‬شیراز‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬جمع‭ ‬آوری‭ ‬نرده‌های‭ ‬فلزی‭ ‬بعضا‭ ‬مسقفی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬که‭ ‬انروز‭ ‬تعداد‭ ‬بسیار‭ ‬اندکی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬اند‭.‬»

می‏‌توان‭ ‬با‭ ‬بهره‏‌گیری‭ ‬از‭ ‬کارشناسان‭ ‬خبره‭  ‬باستان‌شناسی‭ ‬و‭ ‬مرمت‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬بازسازی‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬و‭ ‬جاگذاری‭ ‬مناسب‭ ‬آن‌ها‭ ‬وهم‌چنین‭ ‬تزیین‭ ‬محل‭ ‬با‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬گیاه‭ ‬مناسب،‭  ‬این‭ ‬مکان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬پارکی‭ ‬دو‭ ‬منظوره‭ ‬تبدیل‭ ‬کرد‭ ‬تا‭ ‬هم‭ ‬اهداف‭ ‬شهرداری‭ ‬شیراز‭ ‬برآورده‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬جمع‭ ‬معتادان‭ ‬و‭ ‬کارتن‭ ‬خواب‏ها‭ ‬از‭ ‬سطح‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬اقدام‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬حفظ‭ ‬سنگ‭ ‬قبرهای‭ ‬ارزشمند‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬موزه‭ ‬سنگ‏های‭ ‬حجاری‭ ‬شده،‭ ‬نظر‭ ‬کارشناسان‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬منطقه‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬بازماندگان‭ ‬نیز‭ ‬جلب‭ ‬شود‭.‬

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.