سفر آنلاین
About us

About us

SAFAR (TOUR & TRAVEL MONTHLY), an Iranian travel luxurious journal is entirely independent. Our professional editorial board provides reports and analysis on travel business in Iran as well as covering world travel market events. The magazine has the highest circulation figures within its particular theme area. Our editorial standards and publishing quality are outstanding and our readership statistics are in themselves a guarantee that advertisers message will reach the greatest possible number of potential clients. SAFAR magazine`s articles are always technically orientated and informative.  We strive to ensure that the contents are accurate, the texts explicative and concise yet readable,…[ادامه]

About us
خواندم !

“دارالسلام‌” گورستانی‌ تاریخی که‌ ارزش آن را نمی‌دانند

نوشته شده توسط در تاریخ ۱۰ بهمن ۱۳۹۷ 70 بازدید

گورستان دارالسلام شخصیت‌های تاریخی و تاثیرگذار در شیراز را در دل خود جای داده است. با این وجود در مقاطعی ارزش تاریخی این گورستان از نظرها پنهان مانده و جولانگاه معتادان و بی‌خانمان‌ها بوده است. سروش نفیسی خبرنگار و عکاس ماهنامه وضعیت این اثر تاریخی را روایت می‌کند.

سروش نفیسی

اهمیت‭ ‬فضای‭ ‬گورستان‭ ‬در‭ ‬تاریخ‭ ‬تمدن‭ ‬بشر‭ ‬بسیار‭ ‬پراهمیت‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬فرهنگ‭ ‬اجتماعی‭ ‬ایرانیان،‭ ‬به‌ویژه‭ ‬اکثریت‭ ‬مسلمانان‭ ‬جایگاه‭ ‬ویژه‌ای‭ ‬دارد،‭ ‬به‌گونه‌ای‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬فضا‭ ‬با‭ ‬هیچ‭ ‬فضا‭ ‬و‭ ‬کاربری‭ ‬دیگری‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬قابل‭ ‬قیاس‭ ‬و‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬نیست‭. ‬گورستان‭ ‬و‭ ‬آرامگاه‭ ‬امامزاده‌ها‭ ‬نقش‭ ‬تعیین‌کننده‌ای‭ ‬در‭ ‬شکل‭ ‬گیری‭ ‬و‭ ‬تکامل‭ ‬شهرهای‭ ‬قدیم‭ ‬ایران‭ ‬داشته‭ ‬اند‭.‬

گورستان‭ ‬‮«‬دارالسلام‮»‬‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬ناشناخته‌ها،‭ ‬پیشینه‭ ‬تاریخی‭ ‬کهنی‭ ‬دارد‭. ‬گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬یا‭ ‬صفه‭ ‬تربت‭ ‬از‭ ‬قدیمی‏ترین‭ ‬قبرستان‏های‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬برخی‭ ‬قدمت‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬دوران‭ ‬اسلام‭ ‬منتسب‭ ‬می‌کنند‭. ‬نخستین‭ ‬قبری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬پیدا‭ ‬شده‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬سال‭ ‬۲۴‭ ‬هجری‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬حیات‭ ‬پیامبر‭ ‬اکرم‭ (‬ص‭)  ‬است‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬پیشینه‏‭ ‬می‏توان‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬قدیمی‏ترین‭ ‬قبرستان‏های‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬شمار‭ ‬آورد،‭ ‬قبرستانی‭ ‬کهن‭ ‬که‭ ‬تاریخ‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬منجمد‭ ‬شده‭ ‬است‭.‬

این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬میراث‭ ‬تاریخی‭ ‬دسته‌بندی‭ ‬کنیم،‭ ‬نوعی‭ ‬دارایی‭ ‬که‭ ‬ارزش‭ ‬فرهنگی‭ ‬دارد‭. ‬این‭ ‬دارایی‭ ‬می‏‌تواند‭ ‬یک‭ ‬سنت‭ ‬ویژه،‭ ‬یک‭ ‬نهاد‭ ‬تاثیر‏گذار‭ ‬یا‭ ‬یک‭ ‬بنای‭ ‬ماندگار‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬یگانه‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬جایگزین‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬ستایش‭ ‬بین‭ ‬نسل‏ها‭ ‬بهره‭ ‬خاص‭ ‬می‏برند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬نگاه‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نگهداری‭ ‬و‭ ‬ترویج‭ ‬این‭ ‬ارثیه‭ ‬ارزشمند‭ ‬است‭.‬

گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬با‭ ‬موقعیت‭ ‬کنونی‭ ‬خود‭ ‬در‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬در‭ ‬بر‭ ‬داشتن‭ ‬قبرهای‭ ‬علما،‭ ‬شاعران،‭ ‬فرهیختگان‭ ‬و‭ ‬مشایخ‭ ‬علمی‭ ‬و‭ ‬مذهبی‭ ‬و‭ ‬سیاسی،‭ ‬جایگاه‭ ‬ویژه‏ای‭ ‬در‭ ‬میراث‭ ‬تاریخی‭ ‬استان‭ ‬فارس‭ ‬و‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬زمان‭ ‬احداث‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬اکثر‭ ‬گورستان‏ها‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬ورودی‭ ‬شهرها‭ ‬بنا‭ ‬می‏شدند،‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬ورودی‭ ‬شهر‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کنار‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬دروازه‏های‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬شاه‭ ‬داعی‏الله‭ ‬بنا‭ ‬شد‭. ‬دارالسلام‭ ‬هویت‭ ‬خاص‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬داده‭ ‬است‭. ‬با‭ ‬جاگیری‭ ‬قبرها‭ ‬و‭ ‬سنگ‭ ‬قبر‏های‭ ‬خاص،‭ ‬چونان‭ ‬مُهری،‭ ‬تاریخ‭ ‬را‭ ‬این‌گونه‭ ‬در‭ ‬خود‭ ‬حفظ‭ ‬کرده‭ ‬است؛‭ ‬تاریخی‭ ‬هزاران‭ ‬ساله‭ ‬از‭ ‬سکونت‭ ‬و‭ ‬زندگی‭ ‬در‭ ‬شهر‭.   ‬

از‭ ‬اواخر‭ ‬دهه‭ ‬۶۰‭ ‬به‭ ‬بعد،‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬پر‭ ‬شدن‭ ‬ظرفیت‭ ‬و‭ ‬خراب‭ ‬شدن‭ ‬ساختمان‭ ‬غسالخانه،‭ ‬در‭ ‬فضای‭ ‬این‭ ‬آرامستان‭ ‬هشت‭ ‬هکتاری،‭ ‬تدفینی‭ ‬صورت‭ ‬نگرفت‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬مشاهیر،‭ ‬مردمان‭ ‬عادی‭ ‬نیز‭ ‬دفن‭ ‬شده‏اند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬وجودی‭ ‬که‭ ‬دیگر‭ ‬خاکسپاری‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬صورت‭ ‬نمی‏گیرد،‭ ‬هنوز‭ ‬هم‭ ‬روزهای‭ ‬پنجشنبه‭ ‬و‭ ‬جمعه‭ ‬مراسم‭ ‬فاتحه‏خوانی‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬قبرها‭ ‬جریان‭ ‬دارد‭. ‬سنگ‌های‭ ‬قبر‭ ‬این‌جا‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬معماری،‭ ‬هنر‏های‭ ‬تجسمی‭ ‬و‭ ‬زیباشناسی‭ ‬منحصر‭ ‬به‭ ‬فرد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نقوش‭ ‬روی‭ ‬آن‌ها‭ ‬چهار‭ ‬نماد‭ ‬اصلی‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬درخت‭ ‬سرو،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬محراب‭ ‬با‭ ‬قابی‭ ‬مستطیل‭ ‬یا‭ ‬مربع‭ ‬شکل،‭ ‬به‭ ‬شکل‭ ‬نماد‭ ‬پرنده‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬نمادهایی‭ ‬از‭ ‬تصاویر‭ ‬گرافیکی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬با‭ ‬نوشته‏هایی‭ ‬با‭ ‬خطوط‭ ‬ممتاز‭ ‬و‭ ‬کم‌نظیر‭ ‬به‭ ‬مانند‭ ‬خطوط‭ ‬کوفی،‭ ‬رقاع،‭ ‬بنایی،‭ ‬ثلث،‭ ‬نسخ‭ ‬و‭ ‬نستعلیق‭ ‬کنده‌کاری‭ ‬شده‭ ‬نقش‭ ‬بسته‏‭ ‬است‭.‬

از‭ ‬دفن‏شدگانی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬اهمیت‭ ‬تاریخی‭ ‬این‭ ‬قبرستان‭ ‬افزوده‏‌اند‭ ‬می‏‌توان‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬علما‭ ‬و‭ ‬شهدای‭ ‬قیام‭ ‬۱۶‭ ‬خرداد‭ ‬۱۳۴۲‭ ‬شیراز‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬آرامگاه‭ ‬شاه‭ ‬داعی‏الله‭ ‬و‭ ‬پسرش،‭ ‬از‭ ‬سادات‭ ‬حسینی‭ ‬که‭ ‬نسبت‌شان‭ ‬با‭ ‬۱۹‭ ‬پشت‭ ‬به‭ ‬زید‭ ‬بن‭ ‬علی‭ ‬بن‭ ‬حسین‭ (‬ع‭) ‬می‌رسد،‭ ‬آرامگاه‭ ‬محمود‭ ‬دهدار‭ ‬ریاضیدان‭ ‬اوایل‭ ‬قرن‭ ‬نهم‭ ‬هجری،‭ ‬آرامگاه‭ ‬ابوسائب،‭ ‬مشهور‭ ‬به‭ ‬شهرهالنبی‭ ‬و‭ ‬مقبره‭ ‬مشیر‭ ‬از‭ ‬وزرای‭ ‬فارس‭ ‬در‭ ‬اوایل‭ ‬قاجاریه‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬ائمه‭ ‬جمعه‭ ‬شیراز‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬زندیه‭ ‬تا‭ ‬قاجاریه‭ ‬نام‭ ‬برد‭. ‬گفته‭ ‬می‌شود‭ ‬شخصیت‌هایی‭ ‬مانند‭ ‬عبدالغفار‭ ‬خوی‭ ‬شبستری‭ ‬و‭ ‬نیز‭ ‬شیخ‭ ‬ابوصاحب‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬یاران‭ ‬حضرت‭ ‬رسول‭ (‬ص‭) ‬است‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬قبرستان‭ ‬دفن‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬همان‭ ‬طور‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد،‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬وجود‭ ‬سنگ‭ ‬مزار‭ ‬فضلا،‭ ‬عرفا،‭ ‬ادبا‭ ‬و‭ ‬دانشمندان‭ ‬قرنهای‭ ‬پیشین،‭ ‬نقش‌های‭ ‬منقور‭ ‬و‭ ‬خوشنویسی‭ ‬ممتاز‭ ‬و‭ ‬تراش‭ ‬مرغوب‭ ‬سنگ‌قبرها،‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دیگر‭ ‬گورستان‌ها‭ ‬متمایز‭ ‬می‌کند‭.‬

چندی‭ ‬است‭ ‬زمزمه‭ ‬تغییر‭ ‬و‭ ‬تبدیل‭ ‬گورستان‏های‭ ‬تاریخی‭ ‬به‭ ‬فضاهای‭ ‬باز‭ ‬شهری‭ ‬نظیر‭ ‬پارک‏ها،‭ ‬بوستان‏ها‭ ‬و‭ ‬نظایر‭ ‬آن‭ ‬مطرح‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬ایده‭ ‬ابتدا‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬اروپایی‭ ‬رشد‭ ‬یافته‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬چندین‭ ‬دهه‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬رسید‭. ‬محمد‭ ‬هاشم‭ ‬قدوسی
کارشناس‭ ‬مرمت‭ ‬و‭ ‬احیا‭ ‬بناها‭ ‬و‭ ‬بافت‌های‭ ‬تاریخی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬باره‭ ‬می‌گوید‭: ‬«این‭ ‬ایده‭ ‬مانند‭ ‬سایر‭ ‬تجارب‭ ‬و‭ ‬طراحی‏‌هایی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬وارد‭ ‬می‏‌شود،‭ ‬در‭ ‬جلب‭ ‬نظر‭ ‬مدیران‭ ‬شهری‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬تقویت‭ ‬فضاهای‭ ‬باز‭ ‬عمومی‭ ‬موثر‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬اگرچه‭ ‬همیشه‭ ‬با‭ ‬مخالفت‏‌هایی‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬مردم‭ ‬شهرها‭ ‬روبه‭ ‬رو‭ ‬شده‭ ‬است‭.‌ ‬ در‭ ‬شهر‭ ‬شیراز‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬حوالی‭ ‬دهه‭ ‬چهل‭ ‬شمسی‭ ‬به‭ ‬بهانه‭ ‬گسترش‭ ‬و‭ ‬توسعه‭ ‬شهر‭ ‬با‭ ‬خیابان‏‌کشی‏‌های‭ ‬جدید،‭ ‬اولین‭ ‬اقدام‭ ‬شهرسازی‭ ‬با‭ ‬تعرض‭ ‬به‭ ‬حریم‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬آغاز‭ ‬شد‭.‬»

به‭ ‬گفته‭ ‬این‭ ‬کارشناس‭ ‬از‭ ‬بیست‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬تاکنون‭ ‬بخش‏‌های‭ ‬دیگری‭ ‬از‭ ‬فضای‭ ‬گورستان،‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬فضاهای‭ ‬خدمات‭ ‬شهری‭ ‬همچون‭ ‬پایانه‭ ‬اتوبوس‏رانی‭ ‬و‭ ‬مرکز‭ ‬بازیافت‭ ‬زباله‭ ‬شهرداری‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬راه‌حل‏‌هایی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬یکی‭ ‬دو‭ ‬دهه‭ ‬اخیر،‭ ‬مدیران‭ ‬و‭ ‬دست‌اندرکاران‭ ‬شهری‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬مقطعی‭ ‬و‭ ‬موردی‭ ‬برای‭ ‬چنین‭ ‬مجموعه‏هایی‭ ‬ارایه‭ ‬کرده‏اند‭ (‬گرچه‭ ‬با‭ ‬نیت‭ ‬رفع‭ ‬مشکلات‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬متروک‭ ‬بودن‭ ‬فضا‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬روزآوری‭ ‬بوده‭ ‬است‭) ‬خود‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬و‭ ‬فضای‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬دچار‭ ‬مشکلات‭ ‬بیشتری‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬طی‭ ‬سال‏های‭ ‬اخیر‭ ‬و‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬دوره‭ ‬فراموشی‭ ‬نسبی‭ ‬گورستان‭ ‬دارالسلام،‭ ‬طرح‭ ‬به‏سازی‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬دستور‭ ‬کار‭ ‬نهادها‭ ‬و‭ ‬مقامات‭ ‬شهری‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭.‬

قدوسی‭ ‬راه‌حل‌های‭ ‬مقطعی‭ ‬را‭ ‬موجب‭ ‬دامن‭ ‬زدن‭ ‬به‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬مشکلات‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬منطقه‭ ‬می‌داند‭ ‬و‭ ‬می‌افزاید‭:‬‌‭ ‬«اقدامات‭ ‬ضربتی‭ ‬نظیر‭ ‬پاکسازی‭ ‬محیط‭ ‬از‭ ‬مولفه‌های‭ ‬فضایی‭ ‬که‭ ‬امکان‭ ‬اختفای‭ ‬معتادان‭ ‬را‭ ‬فراهم‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬زعم‭ ‬مسوولان‭ ‬و‭ ‬مدیران‭ ‬شهری‭ ‬حذف‭ ‬آن‌ها‭ ‬می‌تواند‭ ‬فرسودگی‭ ‬را‭ ‬نیز‭ ‬از‭ ‬چهره‭ ‬این‭ ‬اماکن‭ ‬پاک‭ ‬نماید؛‭ ‬اما‭ ‬نتیجه‭ ‬حاصله‭ ‬از‭ ‬چنین‭ ‬اقداماتی‭ ‬که‭ ‬همگی‭ ‬ناشی‭ ‬از‭ ‬عدم‭ ‬شناخت‭ ‬صحیح‭ ‬چالش‭ ‬و‭ ‬فقدان‭ ‬نگرشی‭ ‬تخصصی‭ ‬در‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬معضلات‭ ‬پدید‭ ‬آمده‭ ‬است،‭ ‬موجب‭ ‬شده‭ ‬بدون‭ ‬مطالعه،‭ ‬شناخت‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬کل‭ ‬مجموعه،‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬فضایی‭ ‬آن‭ ‬مداخله‭ ‬صورت‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬بدین‭ ‬ترتیب‭ ‬هرآنچه‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مرحله‭ ‬طراحی‭ ‬می‭ ‬توانسته‭ ‬بعضا‭ ‬در‭ ‬زمره‭ ‬میراث‭ ‬فرهنگی‭ ‬و‭ ‬منظر‭ ‬فرهنگی‭ ‬به‭ ‬حساب‭ ‬آید‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬شخصیت‭ ‬بخشی‭ ‬فضایی‭ ‬مجموعه‭ ‬موثر‭ ‬باشد‭ ‬نیز،‭ ‬مورد‭ ‬تخریب‭ ‬قرار‭ ‬گیرد‭. ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مثال‭ ‬تخریب‭ ‬غسال‌خانه‭ ‬گورستان‭ ‬دارالسلام‭ ‬که‭ ‬اکنون‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬مرکز‭ ‬بازیافت‭ ‬شهرداری‭ ‬شیراز‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬جمع‭ ‬آوری‭ ‬نرده‌های‭ ‬فلزی‭ ‬بعضا‭ ‬مسقفی‭ ‬که‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬که‭ ‬انروز‭ ‬تعداد‭ ‬بسیار‭ ‬اندکی‭ ‬از‭ ‬آنها‭ ‬باقی‭ ‬مانده‭ ‬اند‭.‬»

می‏‌توان‭ ‬با‭ ‬بهره‏‌گیری‭ ‬از‭ ‬کارشناسان‭ ‬خبره‭  ‬باستان‌شناسی‭ ‬و‭ ‬مرمت‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬بازسازی‭ ‬سنگ‭ ‬قبرها‭ ‬و‭ ‬جاگذاری‭ ‬مناسب‭ ‬آن‌ها‭ ‬وهم‌چنین‭ ‬تزیین‭ ‬محل‭ ‬با‭ ‬گل‭ ‬و‭ ‬گیاه‭ ‬مناسب،‭  ‬این‭ ‬مکان‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬پارکی‭ ‬دو‭ ‬منظوره‭ ‬تبدیل‭ ‬کرد‭ ‬تا‭ ‬هم‭ ‬اهداف‭ ‬شهرداری‭ ‬شیراز‭ ‬برآورده‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬جمع‭ ‬معتادان‭ ‬و‭ ‬کارتن‭ ‬خواب‏ها‭ ‬از‭ ‬سطح‭ ‬این‭ ‬گورستان‭ ‬اقدام‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬حفظ‭ ‬سنگ‭ ‬قبرهای‭ ‬ارزشمند‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬موزه‭ ‬سنگ‏های‭ ‬حجاری‭ ‬شده،‭ ‬نظر‭ ‬کارشناسان‭ ‬و‭ ‬مردم‭ ‬منطقه‭ ‬و‭ ‬همین‭ ‬طور‭ ‬بازماندگان‭ ‬نیز‭ ‬جلب‭ ‬شود‭.‬

برچسب ها : ،

سفر آنلاین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.