ارز دو نرخی، نشانه نبود تعادل در کل اقتصاد است

بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬به‭ ‬ریاست‭ ‬عبدالناصر‭ ‬همتی‭ ‬از‭ ‬بسته‭ ‬دوم‭ ‬سیاست‌های‭ ‬ارزی‭ ‬دولت‭ ‬رونمائی‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬ضمن‭ ‬آن،‭ ‬برای‭ ‬کالاهای‭ ‬ضروری‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬ثابت‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬مورد‭ ‬نیاز‭ ‬اقلام‭ ‬دیگر،‭ ‬در‭ ‬بازار‭ ‬ثانویه‭ ‬تعیین‭ ‬می‏شود‭. ‬صرافی‌ها‭ ‬نیز‭ ‬فعال‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬می‌توانند‭ ‬خرید‭ ‬و‭ ‬فروش‭ ‬ارز‭ ‬را‭ ‬آزادانه‭ ‬انجام‭ ‬دهند‭. ‬آیا‭ ‬این‭ ‬سیاست‭ ‬موفق‭ ‬می‌شود؟‭ ‬با‭ ‬دکتر‭ ‬علی‭ ‬رشیدی‭ ‬اقتصاددان‭ ‬و‭ ‬معاون‭ ‬اقتصادی‭ ‬اسبق‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬به‭ ‬گفت‭ ‬و‭ ‬گو‭ ‬نشستیم‭ . ‬علی‭ ‬رشیدی‭ ‬لیسانس‭ ‬اقتصاد‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دانشگاه‭ ‬تهران،‭ ‬فوق‭ ‬لیسانس‭ ‬اقتصاد‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دانشگاه‭ ‬مینه‌سوتای‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬دکترای‭ ‬اقتصاد‭ ‬با‭ ‬گرایش‭ ‬بانکداری‭ ‬مرکزی‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬دانشگاه‭ ‬پنسیلوانیا‭ ‬دریافت‭ ‬کرده‭ ‬است‭. ‬معاونت‭ ‬اداره‭ ‬بررسی‏های‭ ‬اقتصادی‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۴۸،‭ ‬اولین‭ ‬سمت‭ ‬این‭ ‬اقتصاددان‭ ‬در‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬ایران‭ ‬بود‭. ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب،‭ ‬معاونت‭ ‬اقتصادی‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬ملی‭ ‬کردن‭ ‬بانک‏ها،‭ ‬مدیر‌عامل‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬بانک‏ها‭  ‬شد‭. ‬وی‭ ‬از‭ ‬بنیان‌گذاران‭ ‬انجمن‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬ایران‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬طی‭ ‬سال‏ها،‭ ‬ریاست‭ ‬این‭ ‬انجمن‭ ‬را‭ ‬برعهده‭ ‬داشته‭ ‬است‭.  ‬در‭ ‬ادامه‭ ‬‬گفت‌وگوی همایون ذرقانی با ایشان‭ ‬را‭ ‬می‎خوانید‭.‬

جهش‏‌های‭ ‬نابهنگام‭ ‬ارز‭ ‬از‭ ‬جمله‭ ‬موضوعاتی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دولت‏‌های‭ ‬مختلف‭ ‬اتفاق‭ ‬افتاده‭ ‬است‭. ‬این‭ ‬روند‭ ‬جهش‌گونه‭ ‬به‭ ‬ویژه‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬دوم‭ ‬این‭ ‬دولت‌ها‭ ‬را‭ ‬چگونه‭ ‬تحلیل‭ ‬می‏‌کنید؟

اگر‭ ‬بخواهیم‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬را‭ ‬علمی‭ ‬تحلیل‭ ‬کنیم،‭ ‬کل‭ ‬اغتشاش‭ ‬پولی‭ ‬ایران‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬۱۳۵۷‭ ‬شروع‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬یعنی‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬نفتی‭ ‬اوپک‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۵۱،‭ ‬درآمد‭ ‬ارزی‭ ‬ایران‭ ‬از‭ ‬حدود‭ ‬۲‭ ‬به‭ ‬۲۶میلیارد‭ ‬دلار‭ ‬رسید‭. ‬از‭ ‬زمان‭ ‬رضاشاه‭ ‬تا‭ ‬سال‭ ‬۱۳۳۶‭ ‬نرخ‭ ‬رسمی‭ ‬۱دلار‭  ‬۳۲‭.‬۵‭ ‬ریال‭ ‬بود‭. ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۳۶‭ ‬بنا‭ ‬به‭ ‬توصیه‭ ‬صندوق‭ ‬بین‏المللی‭ ‬پول،‭ ‬ارزش‭ ‬برابری‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬طلا‭ ‬نصف‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬نرخ‭ ‬دلار‭ ‬به‭ ‬۷۵‭/‬۷۵‭ ‬بالا‭ ‬رفت‭.‬

هم‌زمان‭ ‬با‭ ‬انقلاب‭ ‬نفتی‭ ‬اوپک،‭ ‬عرضه‭ ‬دلار‭ ‬زیاد‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬قیمت‭ ‬دلار‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬ریال‭ ‬پایی
ن‭ ‬آمد‭.  ‬ارزش‭ ‬ریال‭ ‬حدود‭ ‬۱۰درصد‭ ‬افزایش‭ ‬یافت‭. ‬

برای‭ ‬این‭ ‬که‭ ‬بفهمیم‭ ‬منشاء‭ ‬عرضه‭ ‬ارز‭ ‬یا‭ ‬دلار‭ ‬چیست‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬موازنه‭ ‬پرداخت‏‌های‭ ‬کشور‭ ‬نگاه‭ ‬کنیم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬بخش‭ ‬اول،‭ ‬حساب‭ ‬جاری‭ ‬است‭  ‬و‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬صادرات،‭ ‬واردات‭ ‬و‭ ‬خدمات (‬مثل‭ ‬حمل‌و‌نقل،‭ ‬بیمه،‭  ‬گردشگری‭ ‬و‭( …. ‬محاسبه‭ ‬می‏‌شود‭. ‬

‭ ‬در‭  ‬دوره‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬۱۳۵۱‭ ‬خالص‭ ‬حساب‭ ‬جاری‭ ‬ایران‭ ‬مثبت‭ ‬است؛‭ ‬یعنی‭ ‬درآمد‭ ‬صادرات‭ ‬نفتی‭ ‬که‭ ‬پنج‭ ‬برابر‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬علاوه‭ ‬آن‏چه‭ ‬که‭  ‬از‭ ‬خارج‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬فرستاده‭ ‬می‏شد‭ ‬و‭ ‬سرمایه‏گذاری‏های‭ ‬خارجی‭ ‬در‭ ‬صنایع‭ ‬و‭ ‬بانک‭ ‬و‭ ‬گردشگری‭ ‬و‭ ‬غیره،‭ ‬بیش‏تر‭ ‬از‭ ‬ارزی‭ ‬بوده‭ ‬که‭  ‬از‭ ‬ایران‭ ‬خارج‭ ‬می‏شد‭. ‬بنابراین‭ ‬نرخ‭ ‬دلار‭ ‬پایین‭ ‬می‏آمد‭.‬

این‭ ‬تحول،‭ ‬مخالف‭ ‬منافع‭ ‬دو‭ ‬گروه‭ ‬بود‭ ‬دشمن‭ ‬واقعی‭ ‬این‭ ‬وضعیت،‭ ‬بازار‭ ‬بود‭. ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬نقش‭ ‬بازاری‏‌ها‭ ‬در‭ ‬اقتصاد‭ ‬روز‌به‌روز‭ ‬ضعیف‏تر‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬ارزهایی‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬خارج‭ ‬می‏‌آمد‭ ‬و‭ ‬روابط‭ ‬مستقیم‭ ‬کارخانه‏‌داران‭ ‬با‭ ‬کشورهای‭ ‬خارجی‭ ‬موجب‭ ‬مستقل‭ ‬شدن‭ ‬آن‌ها‭ ‬از‭ ‬بازار‭ ‬می‏‌شد‭.  ‬

از‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوره،‭ ‬بانک‏‌های‭ ‬خصوصی‭ ‬و‭ ‬مشترک‭ ‬بین‭ ‬ایران‭ ‬و‭ ‬کشورهای‭ ‬دیگر‭ ‬تأسیس‭ ‬شدند‭ ‬که‭ ‬نقش‭ ‬مهمی‭ ‬در‭ ‬کنترل‭ ‬ارز‭ ‬و‭ ‬هدایت‭ ‬درآمدها‭ ‬و‭ ‬انتقال‭ ‬آن‭ ‬به‭ ‬صنایع‭ ‬داشتند‭. ‬در‭ ‬سال‭ ‬۱۳۵۴‭ ‬روحانیت‭ ‬با‭ ‬شنیدن‭ ‬اعتراضات‭ ‬بازاری‏‌ها،‭ ‬موضوع‭ ‬ربوی‭ ‬و‭ ‬استعماری‭ ‬بودن‭ ‬بانک‏‌ها‭ ‬و‭ ‬بیگانه‭ ‬بودن‭ ‬آن‌ها‭ ‬را‭ ‬مطرح‭ ‬کردند‭ ‬تا‭ ‬مردم‭ ‬پول‏‌هایشان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬بانک‭ ‬خارجی‭ ‬نگذارند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مقابل،‭ ‬صندوق‏‌های‭ ‬مضاربه‏‌ای‭ ‬تشکیل‭ ‬شد‭ ‬تا‭ ‬مقدار‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬پول‭ ‬مردم‭ ‬از‭ ‬بانک‏‌ها‭ ‬بیرون‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬صندوق‏‌های‭ ‬مضاربه‏‌ای‭ ‬منتقل‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬موجب‭ ‬شد‭ ‬در‭ ‬کار‭ ‬بانک‏‌ها‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬در‭ ‬توزیع‭ ‬پول‭ ‬در‭ ‬کشور‭ ‬اختلال‭ ‬ایجاد‭ ‬شود‭. ‬

در‭ ‬جریانات‭ ‬انقلاب‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬آن،‭ ‬قضیه‭ ‬ربوی‭ ‬بودن‭ ‬فعالیت‭ ‬بانک‏‌ها‭ ‬تشدید‭ ‬و‭ ‬موضوع‭  ‬ملی‭ ‬شدن‭ ‬بانک‏‌ها‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬هم‭  ‬بانکداری‭ ‬اسلامی‭ ‬مطرح‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬اخوان‭ ‬المسلمین‭ ‬در‭ ‬ممالک‭ ‬عربی‭ ‬راه‭ ‬انداخته‭ ‬بود‭. ‬بعد‭ ‬از‭ ‬اشغال‭ ‬سفارت‭ ‬آمریکا،‭  ‬این‭ ‬کشور،‭ ‬موجودی‏‌های‭ ‬ارزی‭ ‬ایران‭ ‬را‭ ‬مسدود‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نتیجه،‭  ‬منابع‭ ‬عرضه‭ ‬ارز‭ ‬قطع‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مقابل،‭ ‬تقاضای‭ ‬خروج‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬بالا‭ ‬رفت‭. ‬

در‭ ‬این‭ ‬وضعیت،‭ ‬به‭ ‬درآمد‭ ‬و‭ ‬قیمت‭ ‬نفت‭ ‬در‭ ‬سطح‭ ‬جهانی‭ ‬بیش‏تر‭ ‬متکی‭ ‬شدیم‭. ‬منطقی‏‌ترین‭ ‬سیاست‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬دوران‭ ‬این‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬متغیر‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬فروش‭ ‬ارز‭ ‬کنترل‭ ‬شود،‭ ‬همان‌طور‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬رضا‌شاه‭ ‬این‭ ‬کار‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬نتایج‭ ‬حیرت‏‌انگیز‭ ‬بار‭ ‬آورده‭ ‬بود‭.‬

در‭ ‬ایران‭ ‬حساسیت‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬در‭ ‬بازار‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬طرف‭ ‬به‭ ‬محدود‭ ‬بودن‭ ‬عرضه‭ ‬درآمد‭ ‬نفت‭ ‬از‭ ‬صادرات‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬به‭ ‬فشار‭ ‬خروج‭ ‬سرمایه‭ ‬ربط‭ ‬پیدا‭ ‬می‏‌کند‭. ‬بنابراین‭ ‬با‭ ‬سقوط‭ ‬قیمت‭ ‬نفت‭ ‬و‭ ‬سقوط‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬صادرات‭ ‬نفت،‭ ‬بودجه‭ ‬دولت‭ ‬به‭ ‬درآمد‭ ‬ارزی‭ ‬بیش‏تر‭ ‬وابسته‭ ‬می‏‌شود‭. ‬در‭ ‬حالی‭ ‬که‭ ‬هزینه‏‌های‭ ‬ریالی‭ ‬دولت‭ ‬به‭ ‬شدت‭ ‬افزایش‭ ‬می‏‌یابد‭ ‬و‭ ‬نهادهایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬بودجه‭ ‬به‭ ‬آن‌ها‭ ‬تخصیص‭ ‬داده‭ ‬می‎شود‭ ‬ولی‭ ‬تأثیری‭ ‬بر‭ ‬توسعه‏‭ ‬اقتصادی‭ ‬کشور‭ ‬ندارند‭ ‬و‭ ‬هزینه‏‌هایی‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬سربار‭ ‬بودجه‭ ‬می‏‌شوند،‭ ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬فشارهای‭ ‬تورمی‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬بالا‭ ‬می‏‌رود‭.  ‬

هر‭ ‬زمان‭ ‬فشارهای‭ ‬هزینه‏‌ای‭ ‬زیاد‭ ‬می‏‌شود،‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬غیرمستقل‭ ‬و‭ ‬تابع‭ ‬دولت‭ ‬مجبور‭ ‬می‏‌شود‭ ‬به‭ ‬دولت‭ ‬وام‭ ‬بدهد‭ ‬و‭  ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬را‭ ‬بالا‭ ‬ببرد‭. ‬در‭ ‬حکومت‏‌های‭ ‬دموکراتیک،‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬مستقل‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬سه‭ ‬هدف‭ ‬را‭ ‬تعقیب‭ ‬می‏‌کند‭ ‬که‭ ‬عبارت‭ ‬است‭ ‬از‭ ‬پایین‭ ‬نگاه‭ ‬داشتن‭ ‬تورم،‭ ‬بالا‭ ‬بردن‭ ‬سطح‭ ‬اشتغال‭ ‬و‭ ‬رشد‭ ‬اقتصادی‭ ‬ضمن‭ ‬ثابت‭ ‬نگاه‭ ‬داشتن‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭. ‬اگر‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬مستقل‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬مورد‭ ‬درست‭ ‬عمل‭ ‬شود،‭ ‬ارزش‭ ‬پول‭ ‬ملی‭ ‬ثابت‭ ‬می‏‌ماند‭. ‬در‭ ‬ایران،‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬زیر‭ ‬نظر‭ ‬وزارت‭ ‬دارایی‭ ‬فعالیت‭ ‬می‏‌کند‭ ‬و‭ ‬وزیر‭ ‬دارایی،‭ ‬رییس‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬را‭ ‬انتخاب‭ ‬می‏‌کند‭ ‬و‭ ‬مجری‭ ‬سیاست‭ ‬مالی‭ ‬و‭ ‬پولی‭ ‬دولت‭ ‬است‭.‬

در‭ ‬بحث‭ ‬اقتصاد،‭ ‬موردی‭ ‬که‭ ‬مطرح‭ ‬می‏‌شود‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دو‭ ‬نرخی‭ ‬بودن،‭ ‬فساد‭ ‬ایجاد‭ ‬می‏‌کند‭. ‬الگویی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬دو‭ ‬نرخی‭ ‬کردن‭ ‬ارز‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬هست،‭ ‬آیا‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬دیگر‭ ‬هم‭  ‬اجرا‭ ‬می‏‌شود‭ ‬و‭ ‬ادامه‭ ‬این‭ ‬سیاست‭ ‬در‭ ‬کشور‭ ‬ما‭ ‬چه‭ ‬تبعاتی‭ ‬خواهد‭ ‬داشت؟‭ ‬

دو‭ ‬نرخی‭ ‬کردن‭ ‬ارز‭ ‬نشانه‭ ‬نبود‭ ‬تعادل‭ ‬در‭ ‬بازار‭ ‬و‭ ‬نبود‭ ‬نیروهای‭ ‬بازار‭ ‬است‭. ‬تک‭ ‬نرخی‭ ‬بودن‭ ‬ارز‭ ‬وقتی‭ ‬معنا‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬بتوان‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬نرخ‭ ‬هر‭ ‬تقاضا‭ ‬را‭ ‬جواب‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬هیچ‭ ‬محدودیتی‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬راه‭ ‬نقل‭ ‬و‭ ‬انتقال‭ ‬سرمایه‭ ‬وجود‭ ‬نداشته‭ ‬باشد‭. ‬اگر‭ ‬چنین‭ ‬شود،‭  ‬تک‭ ‬نرخی‭ ‬شدن‭ ‬متعادل‭ ‬است‭.  ‬اقتصادی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬صورت‭ ‬عمل‭ ‬می‏کند،‭ ‬ستون‭ ‬بستانکار‭ ‬و‭ ‬بدهکار،‭ ‬موازنه‭ ‬پرداخت‏هایش‭  ‬تقریبا‭ ‬متعادل‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬می‏تواند‭ ‬ثابت‭ ‬بماند‭.‬

بازی‭ ‬با‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬و‭ ‬نرخ‭ ‬بهره‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬شدت‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬هر‭ ‬شکلی،‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬منطق‭ ‬اقتصاد‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بزرگترین‭ ‬نشانه‭ ‬بیماری‭ ‬در‭ ‬اقتصاد،‭ ‬بالا‭ ‬بودن‭ ‬نرخ‭ ‬بهره‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬اقتصاد‭ ‬آزاد‭ ‬و‭ ‬تجارت‭ ‬آزاد،‭ ‬نرخ‭ ‬سود،‭ ‬بهره‭ ‬را‭ ‬هدایت‭ ‬می‏کند‭. ‬۲۴۰‭ ‬سال‭ ‬پیش،‭ ‬اقتصاددانان‭ ‬قرن‭ ‬هجدهم‭ ‬مثل‭ ‬فردیناندو‭ ‬گالیانی‭ ‬اعلان‭ ‬کردند،‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬نشانه‭ ‬سلامت‭ ‬یک‭ ‬اقتصاد،‭ ‬پایین‭ ‬بودن‭ ‬نرخ‭ ‬بهره‭ ‬است‭.‬

‭  ‬بسته‭ ‬ارزی‭ ‬جدید‭ ‬هیأت‭ ‬دولت‭ ‬که‭ ‬رونمایی‭ ‬شد،‭ ‬بازار‭ ‬ثانویه‏ای‭ ‬را‭ ‬باز‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬می‏تواند‭ ‬عمق‭ ‬زیادی‭ ‬هم‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭. ‬آیا‭ ‬این‭ ‬می‌تواند‭ ‬دولت‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬گرداب‭ ‬بحران‭ ‬ارزی‭ ‬نجات‭ ‬دهد؟

‭  ‬بازار‭ ‬اولیه‭ ‬و‭ ‬ثانویه‭ ‬در‭ ‬کل‭ ‬بی‏معنی‭ ‬است‭ ‬و‭  ‬یک‭ ‬راه‭ ‬حل‭ ‬نصف‭ ‬و‭ ‬نیمه‭ ‬محسوب‭ ‬می‏شود‭. ‬البته‭ ‬اگر‭ ‬عرضه‭ ‬ارز‭ ‬واقعا‭ ‬زیاد‭ ‬شود،‭ ‬در‭ ‬کاهش‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬اثر‭ ‬دارد‭ ‬ولی‭ ‬مسأله‭ ‬را‭ ‬حل‭ ‬نمی‏کند‭ ‬چراکه‭ ‬همیشه‭ ‬صادرکننده،‭ ‬قیمت‏های‭ ‬واقعی‭ ‬را‭ ‬اعلام‭ ‬نمی‏کند‭ ‬تا‭ ‬تعهد‭ ‬ارزی‭ ‬کمتری‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭.‬

‭ ‬سامانه‭ ‬کنترل‭ ‬ارزی‭ ‬و‭ ‬حفظ‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬و‭ ‬تعادل‭ ‬درآمدها‭ ‬و‭ ‬پرداخت‏ها‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬رضاشاه‭ ‬اجرا‭ ‬شد‭ ‬موفق‭ ‬بود‭ ‬زیرا‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬نظام‭ ‬وقتی‭ ‬کالایی‭ ‬صادر‭ ‬می‏شد،‭ ‬به‭ ‬قیمتی‭ ‬که‭ ‬فروخته‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬او‭ ‬گواهی‭ ‬صدور‭ ‬داده‭ ‬می‏شد‭ ‬و‭ ‬حدود‭ ‬۶‭ ‬ماه‭ ‬فرصت‭ ‬داشت‭ ‬ارز‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬آورده‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬بانک‭ ‬ملی‭ ‬بفروشد‭. ‬واردکننده‭ ‬مجبور‭ ‬بود‭ ‬گواهی‭ ‬صدور‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬صادرکننده‭ ‬بخرد‭. ‬چون‭ ‬واردات‭ ‬سودآور‭ ‬بود،‭ ‬تجار‭ ‬تشویق‭ ‬می‏شدند‭ ‬که‭ ‬صادرات‭ ‬انجام‭ ‬دهند،‭ ‬ارز‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کشور‭ ‬بیاورند‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬اجازه‭ ‬واردات‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭. ‬به‭ ‬این‭ ‬ترتیب‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬طرف‭ ‬مبادله‭ ‬کنترل‭ ‬و‭ ‬هدایت‭ ‬می‏شد‭. ‬اما‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬شرایط،‭ ‬مشخص‭ ‬نیست‭ ‬چه‭ ‬کالایی‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬کجا‭ ‬فروخته‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬این‌که‭ ‬چه‌قدر‭ ‬ارز‭ ‬تبادل‭ ‬شده،‭ ‬مبهم‭ ‬است‭.  ‬

تحریم‏ها‭ ‬هم‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬اثر‭ ‬دارد‭. ‬هرچه‭ ‬تنش‭ ‬با‭ ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬کشورهای‭ ‬دیگر‭ ‬بیشتر‭ ‬شود،‭ ‬فرار‭ ‬سرمایه‏ها‭ ‬از‭ ‬کشور‭ ‬بیشتر‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬ورود‭ ‬ارز‭ ‬با‭ ‬محدودیت‌هایی‭ ‬روبرو‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭. ‬اشکالی‭ ‬که‭ ‬الان‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬وصول‭ ‬درآمدهای‭ ‬ارزی‭ ‬مملکت‭ ‬نیز‭ ‬اغتشاش‭ ‬ایجاد‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬معلوم‭ ‬نیست‭ ‬حتی‭ ‬چه‌قدر‭ ‬نفت‭ ‬صادر‭ ‬می‏شود‭ ‬و‭ ‬درآمدش‭ ‬به‭ ‬کجا‭ ‬واریز‭ ‬می‏شود‭.‬

تمام‭ ‬مواردی‭ ‬که‭ ‬گفته‭ ‬شد‭ ‬موجب‭ ‬شده،‭ ‬درآمدهای‭ ‬ارزی‭ ‬به‭ ‬صورتی‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬باشد،‭ ‬به‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬وارد‭ ‬نشود‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل،‭ ‬امکانات‭ ‬ارزی‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬محدود‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬بنابر‌این‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬از‭ ‬بالا‭ ‬بردن‭ ‬نرخ‭ ‬ارز‭ ‬استقبال‭ ‬می‏کند‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬طرف‭ ‬بتواند‭ ‬درآمدهای‭ ‬ریالی‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬دولت‭ ‬جمع‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرف‭ ‬دیگر‭ ‬شاید‭ ‬فشارهای‭ ‬تورمی‭ ‬را‭ ‬بکاهد‭. ‬

‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬نکات‭ ‬طرح‭ ‬پیشنهادی‭ ‬که‭ ‬آماده‭ ‬کرده‏ام‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬درآمدهای‭ ‬ارزی‭ ‬دولتی‭ ‬یعنی‭ ‬ارز‭ ‬حاصل‭ ‬از‭ ‬صادرات‭ ‬نفت‭ ‬و‭ ‬پتروشیمی‭ ‬و‭… ‬در‭ ‬یک‭ ‬جا‭ ‬جمع‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬متمرکز‭ ‬شود‭. ‬در‭ ‬۲۰‭ ‬جدول‭ ‬و‭ ‬چندین‭ ‬نمودار‭ ‬تهیه‭ ‬شده،‭ ‬تحولات‭ ‬چهل‭ ‬ساله‭ ‬در‭ ‬تمام‭ ‬زمینه‏های‭ ‬اقتصادی‭ ‬را‭  ‬بررسی‭ ‬کرده‏ام‭. ‬این‭ ‬بررسی‏ها‭ ‬نشان‭ ‬می‏دهد‭ ‬طی‭ ‬این‭ ‬مدت،‭ ‬رشد‭ ‬اقتصادی‭ ‬واقعی‭ ‬نداشته‏ایم‭.  ‬بر‭ ‬اساس‭ ‬آمارهای‭ ‬رسمی،‭ ‬۱۲۴۰‭ ‬میلیارد‭ ‬دلار‭ ‬از‭ ‬ابتدای‭ ‬انقلاب‭ ‬تا‭ ‬به‭ ‬امروز‭ ‬درآمد‭ ‬نفت‭ ‬داشته‏ایم‭  ‬که‭ ‬۸۲۰‭ ‬میلیارد‭ ‬دلار‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬احمدی‭ ‬نژاد‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬چرا‭ ‬این‭ ‬حجم‭ ‬بالای‭ ‬درآمد،‭ ‬در‭ ‬رشد‭ ‬اقتصادی‭ ‬تأثیر‭ ‬نگذاشته‭ ‬است‭ ‬موضوع‭ ‬سیاسی‭ ‬است؟‭ ‬رشد‭ ‬اقتصادی‭ ‬همیشه‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬متوسط‭ ‬زیر‭ ‬۲‭ ‬درصد‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬نمایانگر‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬مشکل‭ ‬اساسی‭ ‬و‭ ‬بزرگی‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬میان‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬است‭. ‬

طرح‭ ‬پیشنهادی‭ ‬شما‭ ‬در‭ ‬بحث‭ ‬سفر‭ ‬و‭ ‬گردشگری‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬بستر‭ ‬فعلی‭ ‬تا‭ ‬چه‭ ‬حد‭ ‬می‏تواند‭ ‬تأثیرگذار‭ ‬باشد؟

مسأله‭ ‬گردشگری‭ ‬و‭ ‬تشویق‭ ‬به‭ ‬آن،‭ ‬پیچیده‏ترین‭ ‬و‭ ‬وسیع‏ترین‭ ‬موضوعی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬با‭  ‬تمام‭ ‬حوزه‏های‭ ‬اقتصادی،‭ ‬سیاسی،‭  ‬اجتماعی‭ ‬و‭ ‬فرهنگی‭ ‬جامعه‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬است‭. ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬اغتشاش‏های‭ ‬سیاسی،‭ ‬اوضاع‭ ‬نابسامان‭ ‬اقتصادی،‭ ‬دیوان‌سالاری،‭ ‬به‭ ‬تعویق‭ ‬افتادن‭ ‬کارها،‭ ‬محدودیت‏های‭ ‬اجتماعی‭  ‬و‭ …. ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬نمایان‭ ‬است،‭ ‬چگونه‭ ‬می‏توان‭ ‬گردشگر‭ ‬را‭ ‬جذب‭ ‬کرد؟‭ ‬بحث‭ ‬گردشگری‭ ‬بسیار‭ ‬گسترده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬ابعاد‭ ‬مختلفی‭ ‬دارد‭ ‬که‭ ‬باید‭ ‬جداگانه‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬قرا‭ ‬بگیرد‭.‬

بی‏ارزش‭ ‬شدن‭ ‬ریال‭ ‬و‭ ‬پول‭ ‬ملی،‭ ‬می‏تواند‭ ‬عامل‭ ‬مهمی‭ ‬برای‭ ‬جذب‭ ‬گردشگر‭ ‬کم‏درآمد‭ ‬باشد‭ ‬به‭ ‬شرطی‭ ‬که‭ ‬عوامل‭ ‬دیگر‭ ‬مانند‭ ‬امنیت‭ ‬اجتماعی،‭ ‬رعایت‭ ‬حقوق‭ ‬فردی،‭ ‬وضعیت‭ ‬مناسب‭ ‬هوا‭ ‬و‭ ‬محیط‭ ‬زیست‭ ‬وجود‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭.‬

‭ ‬

حال‭ ‬چه‭ ‬باید‭ ‬کرد؟

برای‭ ‬این‌که‭ ‬بتوانیم‭ ‬در‭ ‬اقتصاد،‭ ‬حرکت‭ ‬مثبتی‭ ‬داشته‭ ‬باشیم‭ ‬باید‭ ‬سه‭ ‬ساختار‭ ‬اصلی‭ ‬اصلاح‭ ‬شود؛‭ ‬نظام‭ ‬قضایی،‭ ‬نظام‭ ‬مالیاتی‭ ‬و‭ ‬استقلال‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬در‭ ‬اتخاذ‭ ‬سیاست‭ ‬پولی‭. ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬حرکت‭ ‬این‭ ‬سه‭ ‬مرکز‭ ‬در‭ ‬مسیر‭ ‬اصلی‭ ‬قرار‭ ‬ندارد‭ ‬و‭ ‬بنابراین‭ ‬برای‭ ‬هر‭ ‬حرکت‭ ‬درستی‭ ‬مانع‭ ‬ایجاد‭ ‬می‏شود‭. ‬شیوه‏ای‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬وجود‭ ‬دارد،‭ ‬به‭ ‬هیچ‭ ‬وجه‭ ‬نظامی‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬بتواند‭ ‬مشوق‭ ‬سرمایه‏گذاری‭ ‬و‭ ‬برنامه‏ریزی‭ ‬درازمدت،‭ ‬تنوع‭ ‬فناوری‭ ‬و‭ … ‬باشد‭.‬

اما‭ ‬در‭ ‬کوتاه‌مدت‭ ‬تنها‭ ‬راه‌حل،‭ ‬حفظ‭ ‬رابطه‭ ‬دوستی‭ ‬با‭ ‬اتحادیه‭ ‬اروپا‭ ‬و‭ ‬کاهش‭ ‬وابستگی‭ ‬به‭ ‬دلار‭ ‬است‭.  ‬۲۷‭ ‬کشوری‭ ‬که‭ ‬عضو‭ ‬این‭ ‬اتحادیه‭ ‬هستند،‭ ‬هم‭ ‬تا‭ ‬حد‭ ‬زیادی‭ ‬مستقل‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬متوجه‭ ‬منافع‭ ‬ملی‭ ‬خودشان‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬هم‌چنین‭ ‬ممالک‭ ‬پیشرفته‭ ‬محسوب‭ ‬می‏شوند،‭ ‬سرمایه‭ ‬و‭ ‬فناوری‭ ‬دارند‭ ‬و‭ ‬کاملا‭ ‬می‏توانند‭ ‬برای‭ ‬نجات‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران‭ ‬اقدام‭ ‬کنند‭. ‬از‭ ‬سال‭ ‬۱۹۴۴‭ ‬که‭ ‬ساختار‭ ‬اقتصادی‭ ‬جهان‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جنگ‭ ‬جهانی‭ ‬دوم‭ ‬شکل‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬صندوق‭ ‬بین‏المللی‭ ‬پول‭ ‬تأسیس‭ ‬شد،‭  ‬آمریکا‭ ‬و‭ ‬وزارت‭ ‬خزانه‏داری‭ ‬این‭ ‬کشور،‭ ‬بزرگ‌ترین‭ ‬کلاه‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬سر‭ ‬دنیا‭ ‬گذاشتند‭.     ‬

در‭ ‬آن‭ ‬سال،‭ ‬آمریکا‭ ‬به‭ ‬کشورهای‭ ‬اروپایی‭ ‬آسیب‭ ‬دیده‭ ‬در‭ ‬جنگ‭ ‬وعده‭ ‬کمک‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬مقابل،‭ ‬دلار‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬صدر‭ ‬نشاند‭. ‬قیمت‭ ‬هر‭ ‬اونس‭ ‬طلا‭ ‬را‭ ‬۳۵‭ ‬دلار‭ ‬تضمین‭ ‬کرد‭ ‬و‭ ‬کشورها‭ ‬می‏توانستند‭ ‬۳۵‭ ‬دلار‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬یک‭ ‬اونس‭ ‬طلا‭ ‬معاوضه‭ ‬کنند‭.  ‬بنابراین‭ ‬با‭ ‬تضمین‭ ‬قیمت‭ ‬دلار‭ ‬بر‭ ‬حسب‭ ‬طلا،‭ ‬دلار‭ ‬واحد‭ ‬پول‭ ‬بین‏المللی‭ ‬شد‭.   ‬در‭ ‬این‭ ‬زمان‭ ‬سامانه‭ ‬پرداخت‏های‭ ‬بین‏المللی‭ ‬هم‭ ‬نظم‭ ‬گرفت‭. ‬بانک‭ ‬تسویه‏های‭ ‬بین‏المللی‭ ‬هم‭ ‬درست‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬سوئیس،‭ ‬مرکز‭ ‬ثبت‭ ‬تمام‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬ستدهای‭ ‬مالی‭ ‬دنیا‭ ‬شد‭. ‬

امروزه‭ ‬۶۸‭ ‬درصد‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬ستدهای‭ ‬دنیا‭  ‬و‭  ‬۸۹‭ ‬درصد‭ ‬وام‏های‭ ‬بین‏المللی‭ ‬برحسب‭ ‬دلار‭ ‬است‭.  ‬به‌این‌ترتیب‭ ‬وقتی‭ ‬ترامپ‭ ‬می‏گوید‭ ‬هیچ‭ ‬پرداختی‭ ‬که‭ ‬دلار‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬مطرح‭ ‬باشد‭ ‬نباید‭ ‬با‭ ‬ایران‭ ‬انجام‭ ‬شود‭ ‬یعنی‭ ‬هم‭ ‬شرکت‏های‭ ‬آمریکایی‭ ‬مجبور‭ ‬به‭ ‬اطاعت‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬کشورهای‭ ‬دیگر‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬آمریکا‭ ‬داد‭ ‬و‭ ‬ستد‭ ‬دارند،‭ ‬حق‭ ‬ندارند‭ ‬با‭ ‬ایران‭ ‬معامله‭ ‬کنند‭. ‬

‭ ‬طرح‭ ‬پیشنهادی‭ ‬که‭  ‬مطرح‭ ‬کرده‏ام‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬چون‭ ‬یورو‭ ‬از‭ ‬تسلط‭ ‬آمریکا‭ ‬خارج‭ ‬است،‭ ‬لازم‭ ‬است‭ ‬با‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬اروپا‭ ‬به‭ ‬توافق‭ ‬برسیم‭ ‬که‭ ‬‏در‭ ‬بانک‏های‭ ‬خود‭ ‬برای‭ ‬ما‭ ‬حساب‭ ‬یوروئی‭ ‬باز‭ ‬کنند‭ ‬تا‭ ‬بتوانیم‭ ‬صادرات‭ ‬را‭ ‬بر‭ ‬حسب‭ ‬یورو‭ ‬بفروشیم‭ ‬و‭ ‬پول‏ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬حساب‏های‭  ‬ما‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬بانک‏ها‭ ‬بریزند‭. ‬با‭ ‬قراردادی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬سنترال‭ ‬بانک‭ ‬اروپا‭ (‬ECB‭) ‬بسته‭ ‬می‏شود،‭ ‬در‭ ‬تمام‭ ‬کشورهای‭ ‬اروپایی‭ ‬برای‭ ‬ایران‭ ‬حساب‏های‭ ‬یوروئی‭ ‬باز‭ ‬می‏شود‭ ‬و‭ ‬درآمدهای‭ ‬ارزی‭ ‬ایران‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬حساب‏ها‭ ‬واریز‭ ‬می‏شود‭ ‬و‭ ‬مخارج‭ ‬ارزی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬حساب‏ها‭ ‬پرداخت‭ ‬می‏شود‭.   ‬تغییر‭ ‬نرخ‭ ‬یورو‭ ‬به‭ ‬دلار‭ ‬بسیار‭ ‬محدود‭ ‬است‭. ‬تجربه‌‭ ‬۲۰‭ ‬ساله‭ ‬نشان‭ ‬می‏دهد‭ ‬نرخ‭ ‬یورو‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬ایجاد،‭ ‬یک‭ ‬دلار‭ ‬و‭ ‬۱۷‭ ‬سنت‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬الان‭ ‬یک‭ ‬دلار‭ ‬و‭ ‬۱۲‭ ‬سنت‭ ‬است‭. ‬

‭ ‬در‭ ‬سال‏های‭ ‬۱۳۵۲‭ – ‬۱۳۵۳‭ ‬‌به‌تبع‭ ‬افزایش‭ ‬قیمت‭ ‬نفت،‭ ‬قیمت‭ ‬تمام‭ ‬کالاهای‭ ‬صنعتی‭ ‬بالا‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬هزینه‭ ‬واردات‭ ‬افزایش‭ ‬یافت‭. ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان،‭ ‬برای‭ ‬این‌که‭ ‬خطر‭ ‬را‭ ‬کاهش‭ ‬دهیم،‭ ‬من‭ ‬به‌عنوان‭ ‬نماینده‭ ‬ایران،‭ ‬با‭ ‬کمک‭ ‬مشاورین‭ ‬صندوق‭ ‬بین‏المللی‭ ‬پول‭ ‬و‭ ‬وزرای‭ ‬دارایی‭ ‬کشورهای‭ ‬مختلف،‭  ‬اتحادیه‭ ‬پایاپای‭ ‬آسیایی‭ (‬‌ACU‭) ‬را‭ ‬تأسیس‭ ‬کردیم‭ ‬که‭ ‬مرکز‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬کشورهای‭ ‬هندوستان،‭ ‬ایران،‭ ‬نپال،‭ ‬پاکستان‭ ‬و‭ ‬سریلانکا‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬عضو‭ ‬شدند‭. ‬بعدها‭ ‬بنگلادش،‭ ‬میانمار‭ ‬و‭ ‬بوتان‭ ‬و‭ ‬مالدیو‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬اتحادیه‭ ‬پیوستند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬حاضر‭ ‬نیز‭ ‬مرکز‭ ‬این‭ ‬اتحادیه‭ ‬در‭ ‬بانک‭ ‬مرکزی‭ ‬قرار‭ ‬دارد‭. ‬

از‭ ‬جمله‭ ‬اهداف‭ ‬اتحادیه،‭ ‬تسهیل‭ ‬معاملات‭ ‬و‭ ‬پرداخت‏های‭ ‬میان‭ ‬کشورهای‭ ‬عضو‭  ‬است‭. ‬داد‭ ‬و‭ ‬ستدهای‭ ‬مالی‭ ‬بین‭ ‬کشورها‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬پول‏های‭ ‬ملی،‭ ‬صرفه‏جویی‭ ‬در‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬ذخایر‭ ‬ارزی‭ ‬و‭ ‬نیاز‭ ‬به‭ ‬دلار‭ ‬را‭ ‬کاهش‭ ‬می‏دهد‭. ‬این‭ ‬روش‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان‭ ‬مورد‭ ‬قبول‭ ‬دولت‭ ‬ایران‭ ‬قرار‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬نهایت،‭ ‬با‭ ‬سابقه‭ ‬فعالیت‭ ‬۲۰‭ ‬ساله‭ ‬این‭ ‬اتحادیه‭ ‬و‭ ‬مخصوصا‭ ‬با‭ ‬اضافه‭ ‬کردن‭ ‬نفت‭ ‬جزو‭ ‬کالاهای‭ ‬قابل‭ ‬تسویه‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬ACU‭ ‬همراه‭ ‬با‭ ‬کالاهای‭ ‬دیگر،‭ ‬می‏توان‭ ‬امیدوار‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬از‭ ‬وابستگی‭ ‬به‭ ‬دلار‭ ‬و‭ ‬تسلط‭ ‬ایالات‭ ‬متحده‭ ‬خلاص‭ ‬شویم‭. ‬ولی‭ ‬مسأله‭ ‬اقتصاد‭ ‬ایران،‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬مسأله‭ ‬کل‭ ‬جامعه‭ ‬ایرانی،‭ ‬ساختاری‭ ‬است‭.‬

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.